Có hiệu lực từ ngày 1/2/2026, Thông tư số 121/2025/TT-BTC (Thông tư 121) định hình lại phương thức quản trị hải quan theo hướng hiện đại, lấy dữ liệu số và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp làm nền tảng. Trọng tâm của Thông tư là tái thiết kế các chỉ tiêu thông tin trên Mẫu số 01 - Tờ khai nhập khẩu điện tử, hướng tới chuẩn hóa và cấu trúc hóa dữ liệu ngay từ đầu vào. Theo đó, quản lý rủi ro không bắt đầu ở cửa khẩu, mà xuất phát từ khâu khai báo của doanh nghiệp.

Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), việc thay đổi này nhằm hệ thống hóa các nghiệp vụ đặc thù, xóa bỏ những khoảng trống thông tin từng gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước.

Cách tiếp cận mới dựa trên nguyên tắc dữ liệu càng đầy đủ, càng chi tiết thì rủi ro trong thông quan càng thấp. Việc bổ sung mã và tên người xuất nhập khẩu đối với loại hình xuất nhập khẩu tại chỗ, hay ghi chú riêng cho hàng hóa đang chờ kết quả phân tích, phân loại cho thấy ngành Hải quan đang quản lý xuyên suốt theo dòng hàng và đối tượng trên cùng một hệ thống số.

Thông tư cũng cập nhật Incoterms® 2020, đặc biệt là quy tắc DPU (giao tại địa điểm đã dỡ hàng), vào tổng trị giá hóa đơn. Việc này giúp đồng bộ chuẩn mực thương mại quốc tế với hệ thống quản lý trong nước, hạn chế sai lệch khi xác định trị giá tính thuế và tăng tính nhất quán giữa cơ quan thuế và hải quan. Thông tư 121 cũng thiết lập bộ lọc dữ liệu chặt chẽ ngay từ khâu tiếp nhận thông tin. Doanh nghiệp phải chi tiết hóa việc khai trị giá trong tham vấn gián tiếp, đồng thời mô tả rõ hơn đối với hàng hóa đặt gia công ở nước ngoài. Thay vì chờ phát sinh nghi vấn mới giải trình, doanh nghiệp được chủ động cung cấp dữ liệu theo các chỉ tiêu đã được số hóa, qua đó hình thành hồ sơ tuân thủ số minh bạch và nhất quán.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa tốt, các doanh nghiệp tuân thủ sẽ thuận lợi hơn trong việc thông quan qua luồng xanh hoặc luồng vàng. Sự can thiệp trực tiếp của công chức hải quan giảm xuống, góp phần hạn chế rủi ro tiêu cực và chi phí không chính thức.

Có thể nói, Thông tư 121 tạo ra bước ngoặt trong xác định trị giá hải quan, với điểm nhấn là cơ chế giải phóng hàng trước, tham vấn sau.

Theo đó, doanh nghiệp không còn phải giải trình ngay tại thời điểm làm thủ tục đối với các mặt hàng thuộc diện rủi ro về giá. Hàng hóa được đưa về bảo quản hoặc đưa thẳng vào sản xuất, kinh doanh; việc tham vấn trị giá được thực hiện trong vòng 30 ngày kể từ ngày giải phóng hàng.

Cách làm này giúp tách bạch dòng chảy vật chất của hàng hóa khỏi tranh luận về hồ sơ và trị giá, qua đó giảm chi phí lưu kho bãi, rút ngắn thời gian thông quan và tối ưu vòng quay vốn cho doanh nghiệp.

Cơ chế “tham vấn một lần, sử dụng nhiều lần” tiếp tục củng cố phương thức quản lý dựa trên niềm tin. Khi doanh nghiệp đáp ứng đủ 5 tiêu chí tương đồng gồm tên hàng, mã số HS, xuất xứ, đối tác giao dịch và điều kiện giao hàng, đồng thời trị giá khai báo không thấp hơn mức đã được chấp nhận, kết quả tham vấn có thể được sử dụng trong thời hạn 6 tháng tại cùng chi cục hải quan khu vực. Song hành với đó là việc số hóa toàn bộ quy trình tham vấn theo hình thức gián tiếp. Doanh nghiệp không cần trực tiếp đến trụ sở chi cục hải quan; toàn bộ hồ sơ liên quan được nộp và lưu trữ điện tử, góp phần nâng cao tính minh bạch và tạo thuận lợi thương mại.

Tuy nhiên, khi thủ tục tại cửa khẩu được nới lỏng, trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp cũng cao hơn. Cơ quan Hải quan sẽ tăng cường kiểm tra sau thông quan, yêu cầu doanh nghiệp chuẩn hóa hệ thống kế toán, chứng từ và sẵn sàng cung cấp bằng chứng khách quan về trị giá giao dịch trong thời hạn quy định.