Tiếp tục kỳ họp thứ hai, sáng 11/11, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng thừa ủy quyền Thủ tướng trình dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Tờ trình của Chính phủ nêu rõ, sau hơn 20 năm thi hành Luật Thương mại năm 2005, thị trường đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày; khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch.

Có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa. Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản còn hạn chế, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít; phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa; hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận và giám sát dữ liệu chưa đồng bộ.

Việc ban hành Luật, theo Chính phủ, là cần thiết để tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, hiện đại, kiểm soát rủi ro, hỗ trợ phòng ngừa biến động giá và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam.

Theo định nghĩa tại Dự thảo, hàng hóa phái sinh là sản phẩm giao dịch mà quyền hoặc nghĩa vụ của các bên phụ thuộc vào giá, chỉ số giá, chênh lệch giá, biến động giá của một hay nhiều hàng hóa cơ sở, được xác lập dưới hình thức: hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng hoán đổi, hợp đồng chênh lệch và các hợp đồng phái sinh khác.

Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường OTC. Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro.

Đối với OTC, dự thảo quy định giao dịch, tổ chức trung gian và trách nhiệm của tổ chức trung gian; nguyên tắc trung thực, công bằng, minh bạch, tuân thủ pháp luật và phòng ngừa thao túng; giao dịch OTC có thể được thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện và đáp ứng tiêu chí theo Quy chế thanh toán bù trừ.

Các nội dung khác được quy định tại dự thảo còn có hạ tầng thị trường, hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Về liên thông thị trường qua biên giới, dự thảo quy định các mô hình liên thông giữa Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước với sở giao dịch, đối tác bù trừ trung tâm nước ngoài và thông qua thành viên; yêu cầu lựa chọn, thẩm định đối tác, chấp thuận đối với việc thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu; tuân thủ pháp luật về ngoại hối, thanh toán, phòng, chống rửa tiền, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát dòng tiền, dữ liệu xuyên biên giới.

Quy định tại dự thảo ưu tiên phát triển, chuẩn hóa và niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh phù hợp mức độ chuẩn hóa và điều kiện phát triển thực tế của thị trường, nhằm tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và giảm phụ thuộc vào giá tham chiếu, hạ tầng thị trường nước ngoài.

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật.

Cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát mô hình quản lý nhà nước; cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan quy định tại các văn bản luật, nghị định. Đối với các thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản, dữ liệu của các tổ chức, cá nhân thì phải quy định rõ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi, trình tự, thời hạn áp dụng và đặc biệt là cơ chế kiểm soát.

Chủ nhiệm Phan Văn Mãi lưu ý tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí cho xã hội. Nghiên cứu hoàn thiện chính sách phát triển chuẩn hóa, niêm yết các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, mức độ chuẩn hóa hàng hóa và điều kiện phát triển thực tế của thị trường, hướng tới liên thông với thị trường quốc tế, có nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư và người mua quốc tế tiếp cận được.

Đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa và nghiên cứu quy định trực tiếp tại Luật này các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm như mức ký quỹ, phạm vi nhà đầu tư được phép tham gia, yêu cầu tách biệt tài sản thử nghiệm với tài sản giao dịch hàng hóa thông thường, cơ quan thẩm tra đề nghị.

Về thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và thị trường hàng hóa phái sinh OTC, cơ quan thẩm tra cho rằng cần bổ sung đánh giá đầy đủ và rà soát mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, tận dụng tối đa các thiết chế, hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính để đảm bảo tổ chức vận hành thị trường hàng hóa phái sinh an toàn, hiệu quả.

Cùng với đó cũng cần làm rõ cơ chế quản trị, tham gia của Nhà nước, cơ chế vận hành đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, bảo đảm quản trị công bằng, ổn định, bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế; so sánh giữa các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án tối ưu, phù hợp với điều kiện của Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường hàng hóa phái sinh, tránh rủi ro có thể phát sinh, rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu của nước ngoài; kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích.