Lừa đảo ngày càng tinh vi

Mới đây, 5 ngân hàng lớn ở Hàn Quốc bị tấn công mạng khiến dữ liệu của hàng chục ngàn khách hàng bị rò rỉ. Theo đó, Shinhan Bank bị tin tặc tấn công, nghi có sự trợ giúp của AI, khiến 25.000 khách hàng bị rò rỉ thông tin. Một loạt ngân hàng khác như Hana Bank, KB Kookmin Bank, Woori Bank và Nonghyup Bank cũng là mục tiêu của các cuộc tấn công tương tự.

Sau sự việc, cơ quan quản lý tài chính Hàn Quốc đã triệu tập lãnh đạo toàn bộ các khối ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, tài sản số, fintech và yêu cầu toàn ngành phải duy trì cảnh giác ở mức cao nhất, cũng như rà soát lại toàn bộ hệ thống bảo mật thông tin.

Câu chuyện tại Hàn Quốc một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo với hệ thống ngân hàng toàn cầu trong cuộc chiến với tội phạm mạng, trong đó có Việt Nam.

“An ninh, an toàn, bảo mật không phải là câu chuyện riêng của Việt Nam, mà là vấn đề toàn cầu. Yêu cầu bảo đảm an toàn càng trở nên quan trọng khi thanh toán dịch chuyển mạnh lên môi trường số. Bên cạnh lợi ích về tốc độ và tiện ích, sự gia tăng của gian lận công nghệ cao cũng có thể ảnh hưởng đến tâm lý người sử dụng, đặc biệt với những nhóm còn hạn chế về kỹ năng số”, bà Nguyễn Thị Thu, Phó vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho biết.

Thời gian qua, thanh toán không dùng tiền mặt tăng trưởng phi mã ở Việt Nam, tốc độ thường xuyên đạt mức 30-40%/năm trong nhiều năm trở lại đây. Hiện tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản đã lên tới khoảng 89%, quy mô giá trị thanh toán không dùng tiền mặt hiện tương đương 28 lần GDP. Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng của thanh toán không dùng tiền mặt, tội phạm mạng cũng ngày càng tinh vi, phức tạp.

Theo số liệu của Bộ Công an, trong năm 2025, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam ước tính vượt 8.000 tỷ đồng. PGS-TS. Lê Thanh Tâm, Viện Ngân hàng - Tài chính (Đại học Kinh tế quốc dân) cho rằng, đây chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, vì thực tế chỉ 32% nạn nhân trình báo cơ quan chức năng, nghĩa là con số thiệt hại thực tế có thể lớn gấp nhiều lần con số được công bố.

Tương tự, con số mà NHNN công bố cuối năm 2025 cho biết, có 592.000 tài khoản, ví điện tử nghi gian lận. Điều này chứng tỏ rủi ro thị trường rất lớn trong bối cảnh nhận thức của nhiều người dân chưa cao. Theo một khảo sát của Viện Ngân hàng - Tài chính, khoảng 41% người được hỏi mới chỉ có kiến thức tài chính ở mức sơ khai hoặc chưa có kiến thức về lĩnh vực này.

Các chuyên gia cho rằng, công nghệ số phát triển quá nhanh, trong khi kiến thức, kỹ năng quản lý tài chính của người dân chưa theo kịp, khiến câu chuyện an ninh, an toàn càng trở nên đáng lo ngại.

Trung tá Nguyễn Minh Đức, Phó giám đốc Trung tâm dữ liệu quốc gia về dân cư (thuộc C06 - Bộ Công an) chia sẻ, thủ đoạn của tội phạm mạng không khác nhiều so với tội phạm truyền thống, chỉ thay đổi phương thức sang không gian mạng. Riêng trong tháng 8 và tháng 9 vừa qua, Bộ Công an chỉ đạo rất quyết liệt về phòng, chống tội phạm trên không gian mạng, triệt phá, bắt giữ một loạt đối tượng lừa đảo trực tuyến.

Theo đại diện C06, một trong những thủ đoạn lừa đảo chính trên môi trường mạng hiện nay là giả danh cơ quan tư pháp (cảnh sát, tòa án), gọi điện cho người dân và cung cấp đường link giả mạo để chiếm đoạt thông tin cá nhân của khách hàng. Tại một số địa phương, các đối tượng còn giả danh cán bộ để đến tận nơi gặp gỡ người dân, chụp ảnh căn cước công dân, chi cho người dân số tiền nhỏ (100-200 ngàn đồng), sau đó thu thập hình ảnh căn cước và thông tin để mở tài khoản lừa đảo. Ngoài ra, nhiều đối tượng cũng sử dụng bẫy tuyển dụng online, giả danh shipper, lừa tình cảm, mời gọi đầu tư…

Chuyển từ phòng thủ bị động sang quản trị rủi ro chủ động

Phó thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng lo ngại, khi tội phạm công nghệ cao đang liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn, trong khi sự phát triển nhanh của công nghệ cũng đặt ra những rủi ro mới về an ninh mạng và gian lận tài chính. Hiện nay, NHNN đang phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an để phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi lừa đảo của tội phạm công nghệ cao trong lĩnh vực thanh toán.

Thời gian qua, nhờ việc làm sạch dữ liệu, tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam đã giảm đáng kể. Dữ liệu của Cục Công nghệ thông tin (NHNN) cho thấy, tính đến cuối tháng 9/2026, toàn ngành đã có gần 175 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và gần 3 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức được đối chiếu thông tin (bao gồm sinh trắc học) với Cơ sở dữ liệu Quốc gia về dân cư.

Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong thanh toán (SIMO) cũng hỗ trợ tích cực trong cảnh báo rủi ro.

Hiện đã có 147 tổ chức tín dụng và trung gian thanh toán kết nối, chia sẻ dữ liệu; dịch vụ truy vấn tài khoản nghi ngờ gian lận được triển khai tại 16 ngân hàng và 5 tổ chức trung gian thanh toán. Tính đến ngày 21/9/2026, dịch vụ đã cảnh báo cho hơn 5,4 triệu lượt khách hàng, trong đó hơn 1,8 triệu lượt đã tạm dừng hoặc hủy giao dịch với tổng số tiền hơn 6.000 tỷ đồng.

Mặc dù vậy, nguy cơ bị tấn công vẫn luôn thường trực với cả ngân hàng và khách hàng, nhất là khi AI ngày càng phát triển.

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Giám đốc Trung tâm Đào tạo (Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam - VNBA) chỉ ra, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, gian lận tài chính - ngân hàng đang trở thành một trong những vấn đề cấp thiết, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể trong hệ sinh thái tài chính.

“Chuyển đổi số mở ra nhiều cơ hội, nhưng đồng thời cũng kéo theo những rủi ro mới. Gian lận là vấn đề không thể tách rời khỏi quá trình phát triển của ngân hàng số và thanh toán số. Đáng chú ý, sự phát triển nhanh của AI đang khiến các phương thức tấn công trên không gian mạng ngày càng tinh vi, biến hóa khó lường”, ông Sơn nhận định.

Một trong những mối nguy với các ngân hàng là gian lận tài chính đang dịch chuyển từ những thủ đoạn đơn lẻ sang các mạng lưới có tổ chức, khai thác dữ liệu, công nghệ và hành vi người dùng để tấn công vào những điểm yếu trong toàn bộ chuỗi giao dịch.

Điều đó đặt ra yêu cầu thay đổi căn bản cách ngân hàng nhìn nhận và quản trị rủi ro: không chỉ xác thực khách hàng, kiểm tra giao dịch hay xử lý khi sự cố đã xảy ra, mà phải nhìn xuyên suốt hành trình để nhận diện những dấu hiệu bất thường ngay từ khi rủi ro mới hình thành.

Bà Dita Mustika, Chuyên gia tư vấn tiền bán hàng khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại BPC nhận xét, gian lận trong thanh toán số đang chuyển từ các thủ đoạn đơn lẻ sang mạng lưới có tổ chức, kết hợp giả mạo danh tính, thao túng tâm lý, chuyển tiền qua nhiều nền tảng và ngày càng tận dụng AI, deepfake. Khi xác thực danh tính được tăng cường, tội phạm có xu hướng khai thác hành vi giao dịch, thiết bị và người dùng.

Trước những mạng lưới gian lận phức tạp, các chuyên gia hiến kế, ngân hàng cần chuyển từ phát hiện giao dịch bất thường sang nhận diện toàn bộ chuỗi hành vi và mối liên hệ phía sau. Trong môi trường giao dịch thời gian thực, khoảng cách giữa một dấu hiệu bất thường và một khoản tiền bị thất thoát có thể chỉ tính bằng giây.

Vì vậy, năng lực phòng, chống gian lận không còn được đo bằng việc ngân hàng có bao nhiêu lớp bảo vệ, mà bằng khả năng nhìn thấy rủi ro đủ sớm, hiểu đúng rủi ro và hành động đủ nhanh để chặn thiệt hại trước khi xảy ra. Đây chính là bước chuyển từ phòng thủ bị động sang quản trị rủi ro chủ động trong ngân hàng số.