Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo lần 1 quy chế tiếp nhận và tuyển sinh đầu cấp, trong đó một thay đổi đáng chú ý là phương án giảm số môn thi tuyển sinh lớp 10 công lập từ ba xuống còn hai.

Nếu phương án được thông qua, tuyển sinh lớp 10 vẫn thực hiện theo ba phương thức gồm xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển. Trường hợp tổ chức thi, học sinh sẽ làm hai bài thi Toán và Ngữ văn, nội dung nằm trong chương trình THCS.

Thời gian làm bài mỗi môn là 120 phút hoặc riêng môn Toán có thể là 90 phút. Điểm xét tuyển là tổng điểm hai môn theo thang điểm 10. Căn cứ điều kiện thực tế, Sở Giáo dục và Đào tạo sẽ quy định phương thức tuyển sinh tại từng trường.

Đây là thay đổi đáng kể so với quy định hiện hành. Hiện học sinh thi tuyển vào lớp 10 phải làm ba bài thi gồm Toán, Ngữ văn và môn thứ ba hoặc bài thi tổ hợp. Môn thứ ba được lựa chọn trong số Ngoại ngữ 1, Giáo dục công dân, Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lý, Công nghệ, Tin học. Một môn không được lựa chọn quá ba năm liên tiếp.

Việc giảm từ ba xuống hai môn thi có thể tác động trực tiếp tới khối lượng ôn tập của học sinh lớp 9. Thay vì vừa phải hoàn thành chương trình chính khóa, vừa tập trung cho Toán, Ngữ văn và chuẩn bị thêm một môn thi, học sinh có thể tập trung vào hai môn nền tảng.

Đặc biệt, việc bỏ môn thi thứ ba cũng giải quyết một vấn đề từng gây nhiều tranh luận khi học sinh phải chờ địa phương công bố môn thi rồi mới có thể xác định chính xác trọng tâm ôn tập.

Quy định hiện hành cho phép lựa chọn môn thứ ba trong nhiều môn học và yêu cầu không lựa chọn một môn quá ba năm liên tiếp. Về mục tiêu, cách làm này góp phần hạn chế học lệch. Nhưng ở chiều ngược lại, việc một môn học có thể trở thành môn thi tuyển sinh cũng khiến học sinh và phụ huynh phải duy trì trạng thái chuẩn bị trên diện rộng, nhất là trong năm cuối cấp.

Năm học vừa qua, cả nước có khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS, trong khi các trường THPT có gần 1,2 triệu suất lớp 10, tỷ lệ trúng tuyển khoảng 79,3%.

Tại những địa phương có số học sinh lớn, đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM, áp lực còn cao hơn do nhu cầu vào trường công lập tập trung lớn trong khi số chỗ học có giới hạn. Tài liệu cho thấy năm 2026, Hà Nội có gần 125.000 thí sinh dự thi lớp 10 công lập, trong khi chỉ tiêu của các trường công lập không chuyên khoảng 79.533-81.448 suất.

Trong bối cảnh đó, một học sinh 14-15 tuổi vừa phải hoàn thành chương trình lớp 9, vừa chịu sức ép cạnh tranh để có một suất vào trường công lập. Nếu cấu trúc kỳ thi có thể được tinh giản mà vẫn đáp ứng yêu cầu tuyển sinh, việc giảm bớt một môn thi là phương án đáng được ủng hộ.

Điều cần tránh là để mục tiêu chống học lệch vô tình dẫn tới việc học sinh phải tăng cường học thêm, luyện thi nhiều môn chỉ nhằm chuẩn bị cho một kỳ tuyển sinh. Chống học lệch trước hết phải được giải quyết bằng cách tổ chức dạy học và đánh giá thường xuyên trong nhà trường, chứ không nhất thiết bằng việc tăng số môn trong một kỳ thi có tính cạnh tranh cao.

Theo giới chuyên gia, hai môn thay vì ba môn có thể giảm áp lực ôn luyện, nhưng không thể tự làm giảm tỷ lệ cạnh tranh nếu số học sinh có nhu cầu vào trường công lập vẫn lớn hơn số chỗ học.

Bởi vậy, cùng với đổi mới phương thức thi, bài toán dài hạn vẫn là tiếp tục đầu tư mạng lưới trường THPT, tăng chỗ học ở những khu vực dân số tăng nhanh, thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường và nâng sức hấp dẫn của giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên.

Việc chỉ thi hai môn cũng đòi hỏi đề thi phải được xây dựng khoa học hơn. Khi kết quả tuyển sinh tập trung vào Toán và Ngữ văn, mỗi bài thi có trọng số lớn hơn. Đề thi vì thế phải bảo đảm chuẩn kiến thức, có khả năng phân hóa nhưng không đánh đố, hạn chế tối đa lợi thế của học thêm, luyện thi theo dạng.

Cùng với đó, quá trình học tập toàn diện của học sinh vẫn cần được bảo đảm. Việc không đưa Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lý hay các môn khác vào kỳ thi tuyển sinh không đồng nghĩa với giảm vai trò của những môn học này trong chương trình.

Xét trên mục tiêu giảm áp lực và đơn giản hóa tuyển sinh, phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn có nhiều điểm hợp lý. Một kỳ thi chuyển cấp không nên buộc học sinh phải dồn quá nhiều thời gian vào luyện thi nếu vẫn có thể lựa chọn công bằng bằng một phương thức gọn hơn.