Hơn 120.000 người thuộc diện kết thúc mô hình cũ

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 đang kéo theo thay đổi lớn trong cơ cấu nhân sự ở cấp cơ sở. Một trong những nhóm chịu tác động trực tiếp là lực lượng người hoạt động không chuyên trách cấp xã.

Theo định hướng của Chính phủ và Bộ Nội vụ, mô hình tổ chức cũ sẽ chấm dứt khi bộ máy mới vận hành. Tuy nhiên, để tránh xáo trộn đột ngột tại cơ sở, các địa phương được phép tiếp tục sử dụng lực lượng này trong giai đoạn chuyển tiếp đến trước ngày 31/5/2026.

Sau mốc thời gian này, toàn bộ các địa phương phải hoàn tất phương án sắp xếp, xử lý đối với lực lượng không chuyên trách.

Theo báo cáo của Bộ Nội vụ tại Quốc hội vào tháng 5/2025, cả nước có khoảng 120.500 người hoạt động không chuyên trách cấp xã thuộc diện kết thúc hoạt động khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Đây là lực lượng khá lớn, phân bố rộng khắp tại các xã, phường trên cả nước. Trong nhiều năm, họ tham gia hỗ trợ nhiều công việc tại cơ sở như công tác đoàn thể, văn phòng, văn hóa - xã hội hoặc các hoạt động cộng đồng.

Chính vì số lượng lớn và tính chất đặc thù của công việc, phương án xử lý không chỉ dừng lại ở việc cho nghỉ việc đồng loạt. Thay vào đó, Chính phủ lựa chọn cách tiếp cận chuyển tiếp, phân loại và giảm dần theo lộ trình, nhằm bảo đảm ổn định hoạt động của hệ thống chính trị ở cơ sở.

Trong giai đoạn tiếp theo, những người này có thể tiếp tục làm việc hỗ trợ cho cơ quan Đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ở cấp xã mới. Một số trường hợp được xem xét bố trí tham gia các chức danh tại thôn, tổ dân phố.

Theo các quy định và hướng dẫn hiện hành, việc sắp xếp người hoạt động không chuyên trách cấp xã đang được triển khai theo 3 hướng chính.

Hướng thứ nhất là nghỉ việc và hưởng chính sách tinh giản biên chế.

Theo Nghị định 154/2025, người hoạt động không chuyên trách cấp xã nghỉ việc khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp thuộc đối tượng tinh giản. Bộ Nội vụ sau đó cũng làm rõ rằng những trường hợp nghỉ việc trong giai đoạn từ 1/7/2025 đến trước 31/5/2026 theo quyết định của cấp có thẩm quyền vẫn được giải quyết chế độ theo nghị định này.

Mức hỗ trợ được tính trên cơ sở thời gian công tác, độ tuổi và quá trình tham gia bảo hiểm xã hội. Những người đã đủ tuổi nghỉ hưu hoặc đang hưởng chế độ hưu trí, mất sức lao động được trợ cấp một lần tương đương 15 tháng phụ cấp hiện hưởng.

Hướng thứ hai là tiếp tục làm việc trong thời gian chuyển tiếp.

Các văn bản hướng dẫn của Ban Chỉ đạo Chính phủ và Bộ Nội vụ cho phép địa phương, nếu có nhu cầu và người lao động có nguyện vọng, tạm thời bố trí họ tham gia hỗ trợ công việc tại cấp xã mới hoặc đảm nhiệm các chức danh không chuyên trách tại thôn, tổ dân phố.

Thời gian bố trí kéo dài đến trước ngày 31/5/2026. Trong giai đoạn này, người lao động vẫn được hưởng phụ cấp và chế độ theo nghị quyết của HĐND cấp tỉnh đã ban hành.

Đây cũng là lý do nhiều địa phương không giải quyết cho nghỉ việc ngay lập tức mà giữ lại một phần nhân sự nhằm hỗ trợ vận hành bộ máy mới, đặc biệt trong giai đoạn đầu triển khai mô hình chính quyền 2 cấp.

Hướng thứ ba là tiếp nhận vào làm công chức, tuy nhiên số lượng không nhiều.

Theo Nghị định 170/2025 và hướng dẫn của Bộ Nội vụ, người hoạt động không chuyên trách cấp xã là một trong những đối tượng có thể được xem xét tiếp nhận vào công chức nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện. Cụ thể, phải có ít nhất 5 năm công tác theo quy định, có đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và có chuyên môn phù hợp với vị trí việc làm cần tuyển.

Các địa phương bắt đầu giảm dần lực lượng

Hiện chưa có bảng tổng hợp chính thức ở cấp trung ương về số lượng người hoạt động không chuyên trách đã rời bộ máy trên phạm vi toàn quốc. Tuy vậy, một số địa phương đã công bố số liệu bước đầu.

Tại Hải Phòng, UBND thành phố cho biết đến đầu tháng 3/2026 đã phê duyệt 1.952 trường hợp người hoạt động không chuyên trách cấp xã nghỉ việc theo chính sách tinh giản. Đây là một trong những địa phương sớm công bố số liệu cụ thể về quá trình giảm lực lượng này.

Ở nhiều nơi khác, cách làm phổ biến là giữ lại một phần nhân sự trong giai đoạn chuyển tiếp để hỗ trợ hoạt động của bộ máy cơ sở.

Tại Hà Nội, Sở Nội vụ hướng dẫn tạm thời bố trí người hoạt động không chuyên trách cấp xã tiếp tục làm việc đến trước ngày 31/5. Các vị trí chủ yếu gồm hỗ trợ hoạt động của hệ thống chính trị tại xã, phường mới hoặc tham gia các chức danh không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.

TP.HCM cũng ban hành hướng dẫn riêng về việc sắp xếp lực lượng này khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Nội dung tập trung vào việc rà soát nhu cầu nhân sự tại cơ sở, bố trí lại một phần lao động và giải quyết chế độ đối với các trường hợp nghỉ việc.

Nhiều địa phương đã phê duyệt kinh phí để chi trả chế độ cho những người thuộc diện tinh giản. Theo phản ánh của một số người trong diện này, việc chi trả ở một số nơi vẫn đang trong quá trình hoàn tất thủ tục.

Sau 31/5/2026, phần lớn người hoạt động không chuyên trách cấp xã sẽ phải hoàn tất việc chuyển đổi sang hướng đi mới.

Trong quá trình này, một số người có kinh nghiệm công tác cơ sở có thể được xem xét bố trí vào các vị trí như bí thư chi bộ, trưởng thôn, trưởng khu phố hoặc các chức danh đoàn thể.

Tuy nhiên, xu hướng chung hiện nay là giảm đầu mối và tăng kiêm nhiệm ở cấp cơ sở. Điều này khiến khả năng tiếp nhận thêm nhân sự không chuyên trách từ cấp xã xuống không lớn.

Nhiều địa phương cho biết chỉ ưu tiên bố trí những người có kinh nghiệm, năng lực phù hợp với vị trí công tác. Phần còn lại sẽ được giải quyết theo chính sách tinh giản hoặc chuyển sang làm việc ngoài khu vực nhà nước.