Thể chế cần tiếp tục đồng bộ với mô hình mới

Ngày 17/6, tại hội thảo khoa học cấp quốc gia “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp” do Hội đồng Lý luận Trung ương phối hợp với Thành ủy Hà Nội và Thành ủy TP.HCM tổ chức, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Vũ Chiến Thắng đã nêu những kết quả bước đầu và các vấn đề đặt ra sau gần một năm mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành.

Sau sắp xếp, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Số đơn vị hành chính cấp xã giảm 66,91% so với trước. Cùng với thay đổi về tổ chức lãnh thổ hành chính, hàng nghìn nhiệm vụ, thẩm quyền cũng được phân cấp, phân quyền hoặc phân định lại giữa các cấp chính quyền.

Kết quả bước đầu cho thấy mô hình mới tạo điều kiện để các địa phương tổ chức lại bộ máy, rút ngắn quy trình xử lý công việc, đưa chính quyền cơ sở đến gần hơn với người dân. Tuy nhiên, theo lãnh đạo Bộ Nội vụ, quá trình vận hành cũng bộc lộ nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh. 

Trong đó, 5 nhóm thách thức lớn đang đặt ra đối với tiến trình hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Thách thức đầu tiên là hoàn thiện thể chế và cơ chế vận hành phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ Vũ Chiến Thắng, chuyển từ mô hình ba cấp sang hai cấp không chỉ là thay đổi về cơ cấu tổ chức. Sự thay đổi này kéo theo yêu cầu rà soát, sửa đổi, bổ sung hệ thống quy định liên quan đến tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương.

Thời gian qua, Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành nhiều văn bản làm cơ sở pháp lý cho mô hình mới. Tuy vậy, thực tiễn vận hành cho thấy một số nội dung vẫn cần tiếp tục nghiên cứu để bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật chuyên ngành và yêu cầu tổ chức chính quyền hai cấp.

Một số lĩnh vực như đầu tư, đất đai, xây dựng, tài chính công, tài nguyên và môi trường còn phát sinh yêu cầu hoàn thiện cơ chế phối hợp, phân định trách nhiệm giữa các cấp chính quyền. Khi cấp huyện không còn là một tầng nấc hành chính trung gian, nhiều nhiệm vụ được chuyển về cấp tỉnh hoặc cấp xã. Nếu quy định chuyên ngành chưa theo kịp, quá trình giải quyết công việc có thể gặp vướng mắc về thẩm quyền, quy trình và trách nhiệm xử lý.

Vì vậy, hoàn thiện thể chế được xem là điều kiện nền tảng để mô hình hai cấp vận hành thông suốt. Hệ thống pháp luật phải xác định rõ ai quyết định, ai thực hiện, ai chịu trách nhiệm, đồng thời hạn chế tình trạng chồng chéo hoặc bỏ trống nhiệm vụ trong quản lý nhà nước tại địa phương.

Thách thức thứ hai là bảo đảm sự đồng bộ giữa phân cấp, phân quyền với điều kiện thực hiện. Theo Thứ trưởng Vũ Chiến Thắng, hiệu quả phân cấp không chỉ nằm ở việc giao thêm thẩm quyền cho địa phương, mà phụ thuộc lớn vào khả năng bố trí nguồn lực tương ứng.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy quá trình chuyển giao nhiệm vụ, thẩm quyền diễn ra nhanh hơn so với tiến độ kiện toàn tổ chức bộ máy, sắp xếp nhân sự và hoàn thiện quy trình nghiệp vụ. 

Khi nhiệm vụ mới được giao về cấp cơ sở, yêu cầu về nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật cũng tăng theo. Nếu các điều kiện bảo đảm chưa được chuẩn bị đầy đủ, việc thực thi có thể gặp áp lực lớn.

Khoảng cách giữa nhiệm vụ được giao và năng lực tổ chức thực hiện cũng thể hiện rõ ở một số lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu, quy trình phức tạp hoặc liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân, doanh nghiệp. Các địa phương có quy mô dân số lớn, địa bàn rộng, tốc độ đô thị hóa nhanh hoặc điều kiện tự nhiên đặc thù càng cần cơ chế phân bổ nguồn lực phù hợp.

Phân cấp, phân quyền chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm nhân lực đủ năng lực, ngân sách phù hợp, quy trình rõ ràng, hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu quản lý. Nếu chỉ chuyển nhiệm vụ mà không bảo đảm điều kiện thực hiện, áp lực sẽ dồn xuống cấp cơ sở, nơi trực tiếp tiếp nhận và xử lý phần lớn yêu cầu của người dân.

Năng lực quản trị giữa các địa phương còn khác biệt

Thách thức thứ ba được Bộ Nội vụ chỉ ra là chênh lệch năng lực lãnh đạo, quản lý và điều hành giữa các địa phương. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ cán bộ, công chức, nhất là ở cấp xã.

Khi giảm tầng nấc trung gian, phạm vi quản lý của cấp tỉnh và cấp xã được mở rộng. Chính quyền địa phương phải xử lý nhiều nhiệm vụ hơn, với yêu cầu nhanh hơn, trực tiếp hơn và chịu trách nhiệm rõ hơn. Điều này đòi hỏi đội ngũ cán bộ, công chức phải có năng lực dự báo, điều phối, phối hợp liên ngành, xử lý tình huống phát sinh và tổ chức thực hiện chính sách trong điều kiện mới.

Tuy nhiên, năng lực quản trị giữa các địa phương hiện chưa đồng đều. Một số nơi còn hạn chế trong công tác dự báo, xây dựng kịch bản điều hành, phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn và xử lý những vấn đề phức tạp từ thực tiễn. 

Thách thức thứ tư liên quan đến chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu. Mục tiêu quan trọng của mô hình chính quyền địa phương hai cấp là thúc đẩy chính quyền số, nâng hiệu quả điều hành, rút ngắn thời gian xử lý công việc và tăng tính minh bạch trong phục vụ người dân.

Theo Thứ trưởng Vũ Chiến Thắng, mức độ phát triển hạ tầng số, khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các địa phương còn chênh lệch đáng kể. Việc chuẩn hóa, tích hợp và khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành phục vụ quản lý, điều hành vẫn gặp nhiều khó khăn. Chất lượng dữ liệu ở một số lĩnh vực chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về độ chính xác, tính đồng bộ và khả năng dùng chung. 

Nếu dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa hoặc không kết nối được giữa các hệ thống, chính quyền địa phương khó có thể rút ngắn quy trình, giảm giấy tờ, cắt bớt khâu trung gian và phục vụ người dân theo hướng liền mạch. 

Thách thức thứ năm là chất lượng phục vụ và mức độ tham gia của người dân tại một số địa phương chưa thật sự đồng đều. Kết quả khảo sát mức độ hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước năm 2025 cho thấy một số chỉ số thành phần có xu hướng giảm, nhất là tiêu chí về cơ hội tham gia xây dựng chính sách và tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị.

Ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo, người dân vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận dịch vụ công do khoảng cách địa lý, hạ tầng số và khả năng sử dụng công nghệ chưa đồng đều. Nếu mô hình mới vận hành chủ yếu dựa trên nền tảng số nhưng chưa có giải pháp hỗ trợ phù hợp, một bộ phận người dân có thể gặp bất lợi trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính hoặc gửi phản ánh, kiến nghị.

Từ các vấn đề trên, Thứ trưởng Vũ Chiến Thắng yêu cầu việc hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp phải liên tục và xuyên suốt. Nhiệm vụ này đòi hỏi sự đồng bộ về thể chế, tổ chức bộ máy, nguồn lực, công nghệ và phương thức quản trị.

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng nền hành chính địa phương hiện đại, chuyên nghiệp, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.