Có người cho rằng đây là lựa chọn cần thiết để bảo vệ sự công bằng của một kỳ thi quốc gia. Không ít ý kiến khác lại băn khoăn vì sao hàng trăm học sinh, trong đó có những em không hề vi phạm quy chế, vẫn phải gánh chịu hệ quả từ sai phạm của người khác.

Đó là những băn khoăn có thể hiểu được, bởi bất kỳ quyết định nào liên quan đến kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông cũng không chỉ tác động đến kết quả thi cụ thể của một nhóm thí sinh, mà còn ảnh hưởng đến cơ hội học tập, tương lai của các em và niềm tin của xã hội đối với hệ thống giáo dục.

Tuy nhiên, nếu nhìn từ bản chất của vụ việc, có thể thấy Bộ Giáo dục và Đào tạo đang đứng trước một bài toán không có lựa chọn hoàn hảo. Mọi phương án đều phải đánh đổi, nhưng có những nguyên tắc không thể thỏa hiệp.

Theo thông tin do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố sau kết quả điều tra ban đầu của cơ quan điều tra Bộ Công an, sai phạm tại Điểm thi Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang không còn là hành vi cá biệt của một vài thí sinh hay một phòng thi riêng lẻ.

Cơ quan điều tra bước đầu xác định có hiện tượng giáo viên vào phòng thi nhắc bài, thí sinh trao đổi bài làm, thậm chí có sự móc nối giữa phụ huynh và giáo viên. Quan trọng hơn, sai phạm được xác định xảy ra trên phạm vi toàn bộ điểm thi.

Trong một kỳ thi quốc gia, tính toàn vẹn của quy trình tổ chức là rất quan trọng. Một bài thi chỉ có giá trị khi được tạo ra trong cùng một hệ thống quy tắc, cùng điều kiện giám sát và cùng mức độ bảo mật như mọi thí sinh khác.

Chính vì vậy, quy chế thi luôn đặt ra yêu cầu kỳ thi phải bảo đảm an toàn, nghiêm túc, trung thực, khách quan và công bằng. Đây không đơn thuần là yêu cầu về mặt tổ chức, mà là điều kiện để kết quả thi có giá trị pháp lý trong xét công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh.

Nếu sai phạm chỉ xuất hiện ở một số cá nhân, việc hủy bài thi, hủy kết quả hoặc xử lý từng trường hợp sẽ là giải pháp phù hợp. Nhưng khi cơ quan điều tra xác định sai phạm trong phạm vi cả điểm thi, vấn đề không còn là tìm ra ai gian lận nhiều hay ít, mà là toàn bộ hệ thống bảo đảm tính trung thực của kỳ thi đã không còn đáng tin cậy.

Đó cũng là lý do Bộ Giáo dục và Đào tạo không thể chỉ giữ lại những bài thi "có vẻ bình thường". Trong một môi trường thi đã mất tính kiểm chứng, không ai có thể chứng minh chắc chắn điểm số nào hoàn toàn không chịu tác động từ những sai phạm xảy ra xung quanh.

Nếu vẫn sử dụng kết quả cũ, sẽ phát sinh ít nhất ba hệ quả. Thứ nhất, những học sinh học thật cũng không thể chứng minh được điểm số của mình hoàn toàn được tạo ra trong một môi trường công bằng, bởi chính như cơ quan điều tra đã kết luận, là có sai phạm trong toàn bộ điểm thi.

Thứ hai, hàng trăm nghìn thí sinh tại các điểm thi khác sẽ phải cạnh tranh trong xét tuyển đại học với những kết quả được hình thành trong điều kiện không còn bảo đảm sự công bằng tuyệt đối.

Thứ ba, điều nghiêm trọng hơn là niềm tin đối với kỳ thi quốc gia sẽ bị bào mòn nếu cơ quan quản lý vẫn sử dụng một bộ kết quả mà đã không còn đủ căn cứ để khẳng định tính khách quan.

Ở góc độ này, quyết định tổ chức thi lại không phải là sự lựa chọn giữa "thi lại" hay "không thi lại", mà là lựa chọn giữa việc chấp nhận một bộ kết quả không còn đáng tin cậy và việc xây dựng lại một mặt bằng đánh giá đủ điều kiện pháp lý để xã hội có thể tin tưởng.

Đây cũng là cách tiếp cận mà nhiều tổ chức khảo thí quốc tế áp dụng. Quy định của College Board đối với kỳ thi SAT cho phép hủy kết quả của cả một đợt thi khi xảy ra sự cố làm ảnh hưởng đến độ tin cậy của kỳ thi, kể cả trong trường hợp có những thí sinh không trực tiếp vi phạm. Mục tiêu không phải là xử phạt tập thể, mà là bảo vệ tính chính xác của phép đo. Một kết quả khảo thí chỉ có giá trị khi đơn vị tổ chức có thể khẳng định toàn bộ quy trình đã được bảo đảm.

Nhìn từ nguyên tắc ấy, quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo có cơ sở cả về pháp lý lẫn thông lệ khảo thí. Tuy nhiên, đồng tình với quyết định thi lại không đồng nghĩa bỏ qua những thiệt thòi mà nhiều học sinh đang phải gánh chịu.

Sau gần hai tháng kể từ kỳ thi chính thức, nhiều em đã hoàn tất đăng ký nguyện vọng, chờ kết quả xét tuyển đại học và chuẩn bị bước sang một giai đoạn mới. Nay tất cả phải quay lại ôn tập, tiếp tục chịu áp lực tâm lý và đối mặt với thêm một kỳ thi nữa. Dù Bộ Giáo dục và Đào tạo cam kết đề thi tương đương về độ khó, quyền lợi xét tuyển được bảo đảm và kết quả sẽ được công bố minh bạch, thì sự căng thẳng, lo lắng và xáo trộn trong cuộc sống của các em là điều không thể phủ nhận.

Chính vì vậy, quyết định thi lại chỉ thực sự thuyết phục khi đi kèm với việc xử lý nghiêm minh những cá nhân đã làm sai. Nếu học sinh học thật phải thi lại để bảo vệ sự công bằng thì những người cố tình phá vỡ sự công bằng ấy càng phải chịu trách nhiệm tương xứng trước pháp luật.

Xa hơn, vụ việc tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang không chỉ đặt ra câu hỏi về một hội đồng thi, mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị của cả hệ thống tổ chức kỳ thi quốc gia.

Một điểm thi chỉ có thể xảy ra sai phạm nghiêm trọng khi nhiều lớp kiểm soát cùng lúc bị vô hiệu hóa. Từ khâu lựa chọn cán bộ coi thi, thanh tra, giám sát đến ứng dụng công nghệ trong quản lý đều cần được rà soát lại.

Một kỳ thi với quy mô gần một triệu thí sinh không thể chỉ dựa vào sự trung thực của từng cá nhân, mà phải được bảo vệ bằng một hệ thống quản trị rủi ro đủ mạnh để phát hiện và ngăn chặn tiêu cực ngay từ khi mới manh nha.

Điều xã hội chờ đợi sau vụ việc này không chỉ là một kỳ thi lại diễn ra nghiêm túc, mà còn là những cải cách đủ mạnh để không còn phải chứng kiến thêm bất kỳ kỳ thi lại nào vì sai phạm trong tổ chức.

Có thể sẽ còn nhiều quan điểm khác nhau về quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nhưng khi tính toàn vẹn của cả một điểm thi đã bị phá vỡ, việc tổ chức thi lại gần như là phương án khả dĩ nhất có thể khôi phục niềm tin đối với kết quả khảo thí.

Điều quan trọng hơn cả là sau quyết định đặc biệt hôm nay, ngành Giáo dục phải tạo ra những thay đổi về chất để không còn phải đưa ra những quyết định đặc biệt tương tự trong tương lai. Bởi nền tảng của một kỳ thi quốc gia không nằm ở những điểm số được công bố, mà ở niềm tin rằng mỗi điểm số ấy được tạo nên từ năng lực thực chất, sự trung thực và một môi trường thi cử công bằng.