Bộ Y tế vừa có văn bản gửi các Bộ, ban, ngành, đoàn thể Trung ương về việc hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5, Tuần lễ Quốc gia không khói thuốc từ 25/5 đến 31/5/2026 và tăng cường thực thi nghiêm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá mới tiếp tục gia tăng nhanh và tác động mạnh tới giới trẻ.

Theo Bộ Y tế, sử dụng thuốc lá hiện là nguyên nhân gây ra 28 nhóm bệnh nguy hiểm như ung thư phổi, bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều vấn đề nghiêm trọng liên quan sức khỏe sinh sản.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thống kê, mỗi năm thuốc lá cướp đi hơn 8 triệu sinh mạng trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,6 triệu ca tử vong liên quan hút thuốc thụ động. Tổng chi phí y tế và tổn thất năng suất lao động do thuốc lá gây ra lên tới khoảng 1.400 tỷ USD mỗi năm, tương đương 1,8% GDP toàn cầu năm 2021.

Sau hơn một thập kỷ triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Tỷ lệ hút thuốc trong nam giới trưởng thành giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 38,9% năm 2023. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong thanh thiếu niên cũng giảm đáng kể. Tuy nhiên, ngành Y tế cảnh báo những thành quả này đang đứng trước nguy cơ bị xói mòn bởi sự bùng phát của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.

Khác với thuốc lá truyền thống, thuốc lá mới được thiết kế bằng hình thức trẻ trung, nhỏ gọn, nhiều hương vị trái cây, kết hợp các chiến dịch quảng bá trên mạng xã hội nhằm tạo cảm giác “sành điệu”, “ít độc hại hơn”. Chính cách tiếp cận này khiến không ít thanh thiếu niên tò mò, thử nghiệm rồi nhanh chóng lệ thuộc nicotine mà không nhận ra.

WHO lựa chọn chủ đề Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026 là “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”, nhấn mạnh việc bóc tách các chiêu thức tiếp thị đang nhắm trực diện vào giới trẻ.

Các chuyên gia cảnh báo rằng, phía sau lớp vỏ hiện đại và mùi hương dễ chịu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng vẫn chứa nicotine gây nghiện, có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng tới não bộ, hệ tim mạch, hô hấp và sức khỏe tâm thần của người trẻ.

Đáng lo ngại, không gian mạng đang trở thành “điểm nóng” phát tán thuốc lá mới. Chỉ bằng vài thao tác đơn giản, người dùng có thể dễ dàng tiếp cận quảng cáo, hội nhóm mua bán hoặc video trải nghiệm sản phẩm mà gần như không có rào cản độ tuổi hiệu quả. Nhiều chuyên gia nhận định đây là quá trình “bình thường hóa” hành vi sử dụng nicotine trong giới trẻ dưới lớp vỏ công nghệ và xu hướng thời thượng.

Trước thực trạng trên, Bộ Y tế đề nghị các Bộ, ngành, đoàn thể Trung ương tiếp tục phổ biến và thực thi nghiêm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; đưa nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào kế hoạch hoạt động hằng năm; bổ sung quy định cấm hút thuốc tại cơ quan, công sở; tăng cường truyền thông về tác hại của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tới cán bộ, công chức, viên chức và người lao động.

Đồng thời, các đơn vị cần thành lập đoàn kiểm tra chuyên đề, xử lý nghiêm hành vi sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội và Nghị định số 90/2026/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế.

Theo giới chuyên môn, để ngăn thuốc lá mới len sâu vào học đường và đời sống thanh thiếu niên, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như siết quảng cáo trên nền tảng số, kiểm soát bán hàng qua mạng, tăng truyền thông học đường, hỗ trợ cai nghiện nicotine và nâng cao vai trò giám sát từ gia đình.

Các chuyên gia cũng cảnh báo, nhiều phụ huynh hiện vẫn lầm tưởng thuốc lá điện tử “ít hại hơn” thuốc lá truyền thống, trong khi thực tế đây vẫn là sản phẩm gây nghiện nicotine với nguy cơ ảnh hưởng lâu dài tới sức khỏe. Chính khoảng trống nhận thức này đang vô tình tạo điều kiện để thuốc lá mới tiếp cận người trẻ ngày càng dễ dàng hơn.

Trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới liên tục biến đổi hình thức để né tránh kiểm soát, cuộc chiến chống nicotine không còn là nhiệm vụ riêng của ngành Y tế mà đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ từ gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và toàn xã hội nhằm bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ nghiện chất và những hệ lụy sức khỏe kéo dài nhiều năm sau đó.