Từ thực tiễn cấp cứu nhiều ca bệnh nặng, BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cảnh báo người dân không nên chủ quan với cúm mùa, đặc biệt ở người cao tuổi, người mắc bệnh nền và cả người trẻ khỏe mạnh.

Nhiều người vẫn coi cúm mùa là một bệnh lý thông thường, chỉ gây sốt, ho, đau mỏi vài ngày rồi tự khỏi. Tuy nhiên, theo các chuyên gia truyền nhiễm, nhận định này có thể khiến không ít người bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị khi bệnh diễn biến nặng.

Từ thực tế điều trị tại Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương - một tuyến cuối tiếp nhận các ca bệnh truyền nhiễm nặng trên cả nước, BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc bệnh viện cho biết, mặc dù phần lớn người mắc cúm mùa có diễn biến nhẹ, vẫn tồn tại một tỷ lệ không nhỏ có thể chuyển nặng và tử vong nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời.

Theo bác sỹ, các biến chứng nặng của cúm mùa thường diễn ra theo hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là những người cao tuổi hoặc có bệnh lý nền như tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)…

Ở những trường hợp này, virus cúm không chỉ gây bệnh hô hấp mà còn trở thành yếu tố kích hoạt khiến các bệnh mạn tính bùng phát. Người bệnh có nguy cơ cao gặp các biến cố nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, viêm phổi, nhiễm trùng huyết và tử vong.

Nhóm thứ hai là những người trước đó hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn có thể diễn biến nặng. Virus cúm không chỉ tấn công đường hô hấp mà còn gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể. Một số người trẻ không có bệnh nền vẫn có thể mắc viêm phổi nặng dẫn đến suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim và phải điều trị hồi sức tích cực.

Theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, đối với nhóm nguy cơ cao, cúm mùa không đơn thuần là một đợt nhiễm virus cấp tính mà là "cú sốc" đối với toàn bộ cơ thể.

Các nghiên cứu cho thấy sau khi mắc cúm, nguy cơ nhồi máu cơ tim có thể tăng gấp 6-10 lần, trong khi nguy cơ đột quỵ tăng khoảng 8 lần. Người mắc đái tháo đường nếu nhiễm cúm có nguy cơ nhập viện cao gấp 6 lần và nguy cơ tử vong cao gấp 2-3 lần so với người bình thường.

Không dừng lại ở đó, cúm còn làm suy giảm miễn dịch, tạo điều kiện cho vi khuẩn tấn công gây viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và nhiều biến chứng nguy hiểm khác. Với người cao tuổi, một đợt cúm nặng có thể khiến họ mất khả năng tự chăm sóc bản thân trong thời gian dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Gánh nặng của cúm mùa cũng thể hiện ở thời gian điều trị và chi phí y tế. Nếu người mắc cúm thông thường chỉ cần khoảng 5-7 ngày để hồi phục thì các trường hợp biến chứng nặng có thể phải điều trị nhiều tuần hoặc nhiều tháng tại bệnh viện.

Những ca bệnh phải hồi sức tích cực thường cần sử dụng hàng loạt kỹ thuật hiện đại như thở máy, lọc máu liên tục, tim phổi nhân tạo (ECMO), kết hợp các thuốc kháng sinh và kháng nấm thế hệ mới để xử trí bội nhiễm. Chi phí điều trị có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng cho một ca bệnh.

Từ thực tiễn cấp cứu, BSCKII Nguyễn Trung Cấp cho biết không ít trường hợp trở nặng xuất phát từ tâm lý chủ quan hoặc những sai lầm trong quá trình tự điều trị tại nhà.

Theo bác sỹ, sai lầm phổ biến nhất là coi cúm chỉ là bệnh "xoàng", có thể tự khỏi nên không theo dõi sát diễn biến. Trong khi phần lớn người bệnh hồi phục sau vài ngày, vẫn có một tỷ lệ nhất định diễn biến rất nhanh, kể cả ở người trẻ khỏe mạnh.

Một sai lầm khác là tự ý sử dụng kháng sinh hoặc các thuốc chứa corticoid. Vì cúm do virus gây ra nên kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng nếu chưa có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn. Việc tự dùng kháng sinh không những không giúp bệnh cải thiện mà còn làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh.

Đối với corticoid, dù có thể giúp giảm sốt hoặc giảm ho nhanh, thuốc lại làm suy giảm miễn dịch, tạo điều kiện cho bệnh tiến triển nặng hơn và tăng nguy cơ bội nhiễm. Khi hạ sốt, người bệnh cũng cần tránh sử dụng các thuốc chứa Aspirin vì có thể gây hội chứng Reye, biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm, dẫn đến tổn thương não và suy gan cấp.

Điều khiến các bác sỹ lo ngại nhất là nhiều người bỏ lỡ "thời gian vàng" vì cố gắng chịu đựng tại nhà cho đến khi bệnh đã diễn biến nặng.

Theo khuyến cáo của BSCKII Nguyễn Trung Cấp, người dân cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục không giảm sau 48 giờ, khó thở, tức ngực, thở nhanh, nôn nhiều không ăn uống được, lơ mơ hoặc rối loạn ý thức.

Với người cao tuổi và người mắc bệnh nền, các biểu hiện đôi khi không điển hình mà chỉ là tình trạng mệt mỏi, suy kiệt nhanh, vì vậy càng cần được theo dõi sát.

Để hạn chế nguy cơ mắc cúm và biến chứng, các chuyên gia nhấn mạnh phòng bệnh luôn là giải pháp hiệu quả nhất. Ngoài việc đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, hạn chế tiếp xúc với người đang mắc bệnh, vệ sinh tay thường xuyên và giữ gìn vệ sinh hô hấp, tiêm vắc-xin cúm hằng năm vẫn là biện pháp bảo vệ chủ động và hiệu quả nhất.

Theo BSCKII Nguyễn Trung Cấp, virus cúm liên tục biến đổi kháng nguyên nên thành phần vắc-xin cũng được cập nhật hằng năm để phù hợp với các chủng virus đang lưu hành. Đồng thời, lượng kháng thể sau tiêm sẽ giảm dần theo thời gian, vì vậy việc tiêm nhắc lại mỗi năm là cần thiết để duy trì khả năng bảo vệ.

Bác sỹ cũng lưu ý không nên chờ đến khi dịch bùng phát mới đi tiêm. Cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để hình thành miễn dịch, do đó thời điểm tốt nhất là khi chưa mắc bệnh. Với điều kiện khí hậu tại Việt Nam, virus cúm có thể lưu hành quanh năm, vì vậy người dân có thể chủ động tiêm phòng bất cứ thời điểm nào.

Đối với người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, tiêm vắc-xin cần được kết hợp với việc kiểm soát tốt các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý và thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng bệnh đường hô hấp.

"Cứu sống một người bệnh nặng luôn là nỗ lực lớn của các bác sỹ. Nhưng thành công lớn nhất của y học vẫn là giúp người dân không bao giờ phải bước vào phòng cấp cứu", BSCKII Nguyễn Trung Cấp nhấn mạnh, đồng thời khuyến cáo mỗi người cần thay đổi quan niệm rằng cúm mùa chỉ là bệnh cảm thông thường.

Chủ động phòng bệnh bằng vắc-xin và nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm chính là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân cũng như gia đình.

Ở góc độ cộng đồng, mỗi người dân có thể góp phần bảo vệ sức khỏe bản thân bằng những hành động đơn giản nhưng thiết thực như đeo khẩu trang, giữ vệ sinh môi trường sống, không hút thuốc, tiêm chủng đầy đủ và đi khám kịp thời khi có dấu hiệu bất thường.

Nói thêm về vắc-xin, đại diện hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec, bác sỹ Lê Thị Kim Hoa lưu ý, mặc dù cúm mùa thường lành tính, nhưng cũng có thể tiến triển nặng với các biểu hiện như sốt cao, khó thở, phù phổi do suy tim và thậm chí tử vong.

Virus cúm mùa gồm nhiều chủng như H1N1, H3N2 và 2 chủng nhóm B có khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục. Do đó, mỗi năm chủng virus lưu hành có thể thay đổi, vì vậy, việc tiêm nhắc lại vắc-xin cúm mùa hàng năm là cần thiết để bảo đảm sức khỏe.

Giải thích thêm về việc phải tiêm vắc-xin cúm hàng năm, chuyên gia của hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec cho biết, WHO duy trì các trạm quan trắc virus cúm trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam, nhằm phân lập và xác định chủng virus lưu hành tại từng khu vực địa lý.

Dựa trên các dữ liệu này, WHO dự báo các chủng virus xuất hiện trong mùa Đông - Xuân ở Bắc bán cầu (từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau) và mùa Đông - Xuân ở Nam bán cầu (từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm).

Từ đó, WHO hướng dẫn các nhà sản xuất vắc-xin chuẩn bị các chủng phù hợp và cung cấp ra thị trường vào thời điểm thích hợp: tháng 8 và tháng 9 cho Bắc bán cầu; tháng 4 đến tháng 5 cho Nam bán cầu.

Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa thuộc Bắc bán cầu, người dân nên tiêm vắc-xin cúm Bắc bán cầu mỗi năm một lần, vào thời điểm trước khi mùa cúm bắt đầu, nhằm được bảo vệ suốt mùa Đông và mùa Xuân.