Nguồn dược liệu phong phú từ lâu được xem là một trong những lợi thế của Việt Nam trong phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên. Tuy nhiên, khoảng cách giữa tiềm năng và giá trị thực tế vẫn còn khá lớn, từ vùng nguyên liệu manh mún, chất lượng chưa đồng đều đến hạn chế trong chế biến sâu, nghiên cứu hoạt chất và xây dựng thương hiệu.

Những vấn đề này được các nhà khoa học, đơn vị nghiên cứu và hợp tác xã nuôi trồng, kinh doanh dược liệu đặt ra tại tọa đàm "Phát triển dược liệu sạch khởi nguồn giá trị y học cổ truyền từ nông nghiệp bền vững", do Viện Đông y Việt Nam tổ chức chiều 4/9 tại Hà Nội.

Việt Nam hiện có hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Nguồn tài nguyên đa dạng tạo nền tảng quan trọng để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và kinh tế sinh học, đồng thời mở ra dư địa hình thành những sản phẩm dược liệu có giá trị cao nếu được đầu tư bài bản.

PGS-TS.Nguyễn Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam cho rằng, tiềm năng dược liệu phong phú là cơ sở quan trọng để Việt Nam phát huy thế mạnh y học cổ truyền, đồng thời mở rộng khả năng phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Yêu cầu phát triển dược liệu càng trở nên rõ nét trong bối cảnh y học cổ truyền tiếp tục được xác định có vai trò trong hệ thống chăm sóc sức khỏe. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu phát huy tiềm năng, thế mạnh của y học cổ truyền, tăng cường năng lực hệ thống, đồng thời kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong đào tạo nhân lực, phòng bệnh, khám bệnh và chữa bệnh.

Muốn nâng chất lượng thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ dược liệu, nguồn nguyên liệu đầu vào phải bảo đảm chất lượng, an toàn và ổn định. Bài toán vì vậy không chỉ nằm ở việc Việt Nam có bao nhiêu loài dược liệu, mà quan trọng hơn là tổ chức được vùng trồng, kiểm soát chất lượng và tạo ra chuỗi giá trị đủ sức cạnh tranh.

Dù có lợi thế về đa dạng sinh học, ngành dược liệu vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn. DSCK I Ngô Mạnh Trí - Viện Đông y Việt Nam cho biết, tình trạng khai thác quá mức, thiếu kiểm soát đang khiến một số nguồn gen dược liệu quý bị suy kiệt; hoạt động thu hái tự nhiên tại một số địa phương chưa gắn chặt với bảo vệ và tái sinh nguồn tài nguyên.

Trong sản xuất, số vùng trồng dược liệu tập trung đạt chuẩn Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (GACP-WHO) còn hạn chế. Vùng nguyên liệu tại nhiều địa phương vẫn nhỏ lẻ, manh mún, gây khó khăn cho áp dụng công nghệ, kiểm soát chất lượng và hình thành chuỗi sản xuất khép kín.

Sự liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà nông cũng chưa phát huy đầy đủ hiệu quả. Những hạn chế này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chuẩn hóa nguồn nguyên liệu cũng như sức cạnh tranh của sản phẩm dược liệu Việt Nam trên thị trường.

Một nghịch lý đáng chú ý là dù sở hữu nguồn tài nguyên phong phú, nguồn cung trong nước hiện mới đáp ứng khoảng 25-30% nhu cầu, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu một lượng lớn dược liệu. Trong lúc đó, không ít dược liệu sản xuất trong nước chủ yếu được xuất khẩu thô hoặc chỉ qua sơ chế đơn giản nên giá trị gia tăng còn thấp.

Giá trị lớn hơn của ngành dược liệu nằm ở những công đoạn phía sau như chọn và chuẩn hóa giống, tổ chức vùng nuôi trồng đạt tiêu chuẩn, nghiên cứu hoạt chất, chế biến sâu, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Nếu không dịch chuyển từ khai thác tài nguyên sang phát triển chuỗi giá trị, lợi thế về số lượng loài dược liệu khó chuyển thành lợi thế kinh tế và năng lực tự chủ nguồn nguyên liệu cho ngành dược.

Nhu cầu ngày càng tăng đối với thuốc từ thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên cùng xu hướng tiêu dùng xanh đang mở thêm cơ hội cho dược liệu Việt Nam. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng khoa học, công nghệ và tiêu chuẩn chất lượng phải trở thành nền tảng nếu muốn khai thác thị trường này một cách bền vững.

Ths.Hoàng Thị Yến, giảng viên Khoa Dược, Trường Đại học Đông Đô cho biết, mối liên kết giữa nghiên cứu khoa học và phát triển dược liệu vẫn còn nhiều khoảng trống. Không ít vùng dược liệu được hình thành dựa chủ yếu vào kinh nghiệm, thiếu quy trình chuẩn hóa và nguồn vốn đầu tư dài hạn.

Khoa học có thể tham gia ngay từ đầu chuỗi sản xuất, từ bảo tồn nguồn gen, lưu giữ giống chuẩn, chọn tạo giống có hàm lượng hoạt chất cao, thích ứng với biến đổi khí hậu đến chuẩn hóa quy trình nuôi trồng và chế biến. Ở đầu ra, nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng cung cấp thêm cơ sở khoa học để đánh giá độ an toàn, hiệu quả dược lý của các sản phẩm phát triển từ dược liệu.

Cùng với khoa học, hệ thống tiêu chuẩn và khả năng truy xuất nguồn gốc cần được hoàn thiện để chất lượng dược liệu có thể kiểm soát xuyên suốt từ giống, vùng trồng, thu hái đến chế biến và lưu thông. Các chuyên gia đề xuất đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và công nghệ sinh học trong nuôi trồng, chế biến, truy xuất nguồn gốc; tiếp tục bảo tồn các nguồn gen quý, đặc hữu có nguy cơ tuyệt chủng và từng bước xây dựng ngân hàng gen dược liệu quốc gia.

Một mục tiêu được đề xuất là hướng tới 80-90% nguồn giống dược liệu đưa vào sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, tạo nền tảng để hình thành các vùng nguyên liệu ổn định thay cho sản xuất phân tán, khó kiểm soát như hiện nay.

Để dược liệu trở thành một ngành hàng có giá trị cao, các chuyên gia cho rằng chính sách phát triển vùng trồng cần gắn với lợi thế của từng địa phương, ưu tiên những loài bản địa có giá trị và khả năng phát triển thành sản phẩm hàng hóa. Cùng với quy hoạch, chính sách hỗ trợ sản xuất, đầu tư và liên kết tiêu thụ giữa người dân với doanh nghiệp cần đủ sức tạo động lực để người trồng theo đuổi dược liệu trong dài hạn.

Trong chuỗi liên kết "4 nhà", doanh nghiệp được kỳ vọng đảm nhiệm vai trò kết nối từ nghiên cứu đến sản xuất và thị trường, phối hợp với nhà khoa học chuyển giao giống, kỹ thuật trồng, thu hái, sơ chế và chế biến cho người dân. Mối liên kết chặt chẽ cũng giúp vùng trồng có đầu ra ổn định hơn, đồng thời tạo điều kiện kiểm soát chất lượng nguyên liệu ngay từ đầu.

Song song với phát triển nguồn cung trong nước, hoạt động nhập khẩu cũng cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt đối với dược liệu không rõ nguồn gốc và nguồn hàng đi qua đường tiểu ngạch. Các đại biểu đồng thời đề xuất xây dựng chương trình phát triển sản phẩm quốc gia về dược liệu nhằm tập trung nguồn lực cho những sản phẩm Việt Nam có lợi thế, giá trị kinh tế và tiềm năng thị trường.