Hành trình lặng lẽ

Chẳng ai bảo, cũng không ai “trả lương”, nhưng nhiều năm qua, anh Trung vẫn lặng lẽ dọn rác dưới đáy đại dương. Nhiều người bảo anh là “dị nhân”, thậm chí “kẻ ấm đầu”, nhưng anh bỏ ngoài tai. “Mình không làm thì ai làm. Tôi nghĩ đơn giản vậy, nên cứ lặn biển nhặt rác thôi”, anh Trung tâm sự.

Đầu năm 2026, tác phẩm ảnh nghệ thuật “Nhặt rác trên dải san hô quanh bán đảo Sơn Trà” của anh - bộ ảnh ghi lại những cảnh tượng “không đẹp” dưới đáy đại dương - rác thải đa chủng loại và một cộng đồng cùng lặn ngụp dọn rác - được UBND TP. Đà Nẵng quyết định trao giải A Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật TP. Đà Nẵng giai đoạn 2021 - 2025. Bộ ảnh còn đạt Huy chương Đồng Cuộc thi Ảnh nghệ thuật Tổ quốc bên bờ sóng lần thứ 2 (cấp quốc gia).

Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật TP. Đà Nẵng giai đoạn 2021 - 2025 vừa mang đến cho anh sự bất ngờ, vừa là niềm vinh dự lớn, bởi anh là tay máy còn khá non trẻ, mới cầm máy được 5 năm. “Có lẽ bộ ảnh được giải không đơn thuần vì yếu tố nghệ thuật nhiếp ảnh, mà nhờ được cộng điểm từ những việc tôi làm vì cộng đồng chăng?”, anh tự vấn.

Ngược thời gian hơn 12 năm trước, anh Trung bắt tay vào làm du lịch. Khi lặn xuống đáy biển Sơn Trà (Đà Nẵng), anh thấy một bãi rác khổng lồ đang bức tử môi trường biển. Trên mặt đất, rác được thấy bằng mắt và có công nhân môi trường thu gom. Nhưng dưới đáy biển, chúng bị che mắt bởi làn nước sâu xanh biếc và chẳng có công nhân nào có thể đủ sức làm sạch đáy biển cả.

Sinh ra và lớn lên ở một thành phố biển, nên với anh Trung, biển không chỉ là cảnh quan, mà là ký ức, là sinh kế, là một phần đời sống tinh thần. Những năm trước, anh thường xuyên lặn biển để ngắm san hô, chụp ảnh, thư giãn sau những giờ làm việc căng thẳng. Nhưng càng lặn nhiều, anh càng cảm thấy xót xa vì dưới làn nước trong xanh ấy có rất nhiều chủng loại rác.

Ban đầu chỉ là vài chai nhựa, túi nilon vướng vào rạn san hô. Rồi dần dần là lưới đánh cá bỏ lại, vỏ lon, đồ nhựa dùng một lần. Có những hôm lặn xuống, anh thấy rạn san hô bị “tra tấn” nặng nề, cá ít dần đi. Khi ấy, anh tự vấn: “Nếu mình cứ lặn và làm ngơ, thì vài năm nữa, liệu còn gì để ngắm?”.

Lặn biển đòi hỏi phải có sức khỏe và nhiều kỹ năng. May mắn thay, trời phú cho anh khả năng thiên bẩm. Với thân hình vạm vỡ, anh có thể lặn sâu đến hàng chục mét nước, nín thở từ 3 - 4 phút mà không cần đến ống thở. Cho nên, anh được ví như “rái cá” và trở thành huấn luyện viên lặn biển cũng nhờ đó.

Ban đầu, anh lặn biển nhặt rác như bản năng, cũng chẳng có kế hoạch hay truyền thông gì. Nhưng rồi anh nhận ra, nếu chỉ nhặt rác thôi là chưa đủ, điều quan trọng hơn là phải khiến mọi người nhìn thấy vấn đề, hiểu rằng biển đang “kêu cứu” mỗi ngày. Từ đó, anh chọn con đường gắn bó lâu dài với việc bảo vệ môi trường biển, dù biết là rất vất vả.

“Có một lần, tôi lặn ở khu vực ven bán đảo Sơn Trà và thấy một rạn san hô lớn nhưng gần như chết hoàn toàn vì bị bao phủ bởi lưới đánh cá và rác nhựa. Tôi phải mất gần một tiếng chỉ để cắt gỡ lưới và gom rác lên”, anh Trung nhớ lại.

Những hình ảnh này ám ảnh anh rất lâu. Đó không phải là sự ghê rợn, mà là cảm giác mất mát. Mất đi một hệ sinh thái, mất đi vẻ đẹp mà thiên nhiên đã mất hàng trăm năm để tạo ra, chỉ vì sự thờ ơ và vô tâm của con người.

Lặn biển nhặt rác là việc làm tiềm ẩn nguy hiểm, từ dòng chảy, thời tiết cho đến vật sắc nhọn dưới nước. Dù vậy, đôi lúc anh vẫn bị “thị phi” rằng, lan tỏa hành động nhặt rác dưới đáy biển chỉ để “đánh bóng tên tuổi”.

Nhưng anh nghĩ, nếu mình dừng lại vì những lời nói không đáng đó thì biển có sạch hơn không? Câu trả lời là không. Vậy nên, anh cứ tiếp tục, lặng lẽ làm việc của mình, với niềm tin sắt đá rằng, hành động thật sẽ dần dần thuyết phục được cộng đồng.

“Hệ sinh thái” hàng ngàn người nhặt rác

Không chỉ là người truyền cảm hứng mạnh mẽ cho phong trào nhặt rác ở Đà Nẵng, đặc biệt là khu vực bán đảo Sơn Trà, anh còn tạo nên phong trào tình nguyện với cộng đồng hàng ngàn người tham gia như các câu lạc bộ Sup, Kayak và “Biệt đội giải cứu san hô”, lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường biển và rừng thông qua hành động lặn sâu nhặt rác suốt hơn 10 năm qua.

“Từ vài chục người hưởng ứng, đến nay, cộng đồng này lên đến hàng ngàn người. Mọi người đều tự nguyện tham gia và hoạt động bơi lặn, nhặt rác đều có sự cho phép của chính quyền địa phương”, anh Trung cho hay.

Người làm du lịch như anh cảm thấy không hề vui vẻ, dễ chịu khi chứng kiến du khách nước ngoài đến Việt Nam phải tham gia phong trào nhặt rác. “Có thể họ thích thú với hoạt động nhặt rác, làm sạch môi trường, nhưng đối với tôi, hình ảnh đó không hay ho gì. Tôi quan niệm, biển giống như ngôi nhà của mình, trách nhiệm của mình là phải dọn dẹp sạch sẽ nhà cửa, chứ không thể để khách đến nhà chơi làm việc đó thay mình”, anh Trung nói.

Anh tin rằng, người trẻ không thờ ơ với môi trường. Vấn đề là họ chưa thực sự nhìn thấy hậu quả và chưa được trao cơ hội để hành động. “Khi tôi chia sẻ những hình ảnh rác dưới đáy biển, nhiều bạn trẻ rất sốc. Họ không ngờ rằng, dưới làn nước xanh nơi họ tắm biển, chụp ảnh mỗi ngày, lại tồn tại một ‘thế giới rác’ như vậy”, anh Trung chia sẻ.

Khi cùng cộng đồng người nhặt rác dưới đáy biển, anh nhận ra rằng, người trẻ có năng lượng, có sáng tạo và đặc biệt là có khả năng lan tỏa rất nhanh. Chỉ cần một video, một bức ảnh chân thật, một câu chuyện truyền cảm hứng, họ sẵn sàng tham gia. Điều quan trọng là phải nói với họ bằng sự chân thành, không lên án, không áp đặt.

“Tôi luôn nói với các bạn trẻ rằng, bảo vệ môi trường không phải là việc gì to tát cả. Chỉ cần đừng xả rác bừa bãi, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, nhặt một món rác khi thấy chúng là đã góp phần làm đẹp nơi mình sống rồi”, anh Trung chia sẻ.

Anh cũng mong người trẻ hiểu rằng, bảo vệ môi trường biển không chỉ vì thiên nhiên, mà còn vì tương lai của chính họ. Biển sạch thì du lịch bền vững, sinh kế ổn định, sức khỏe cộng đồng được bảo đảm. Khi hiểu được mối liên hệ đó, họ sẽ tự nguyện hành động, chứ không cần ai ép buộc.

Bảo vệ môi trường biển không thể chỉ trông chờ vào một nhóm người, hay một vài cá nhân tâm huyết. Đó là trách nhiệm chung. Cá nhân cần thay đổi thói quen sống như giảm rác thải nhựa, không xả rác ra biển, ra sông. Cộng đồng cần cùng nhau giám sát, nhắc nhở và tạo ra những chuẩn mực ứng xử văn minh với môi trường.

“Còn đối với các cơ quan quản lý, tôi nghĩ cần có chính sách mạnh mẽ hơn trong quản lý rác thải, xử phạt nghiêm các hành vi xâm hại môi trường biển, đồng thời hỗ trợ, khuyến khích các mô hình bảo vệ môi trường từ cộng đồng. Khi chính quyền, doanh nghiệp, người dân cùng nhìn về một hướng, thì mọi việc sẽ chuyển biến theo chiều hướng tích cực”, anh Trung nhìn nhận.

Anh luôn tin rằng, nếu mỗi người làm tốt phần việc của mình, biển sẽ có cơ hội hồi sinh. “Thiên nhiên rất bao dung, chỉ cần con người dừng lại một chút, sửa sai một chút, thì thiên nhiên sẽ đáp lại”, anh Trung tâm niệm.

Không có người xả rác, sẽ không có người nhặt rác. Nhưng ước muốn đó trở nên rất xa vời và phụ thuộc rất lớn vào ý thức của cộng đồng. Đó là điều mà người yêu thiên nhiên như anh vô cùng trăn trở.