Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thuốc lá cướp đi sinh mạng khoảng 8 triệu người mỗi năm trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,2-1,3 triệu trường hợp là những người không hút thuốc nhưng bị phơi nhiễm khói thuốc thụ động.

Tại Việt Nam, dù Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã được triển khai nhiều năm, gánh nặng sức khỏe liên quan đến thuốc lá vẫn đáng lo ngại. Mỗi năm, hơn 40.000 trường hợp tử vong sớm được ghi nhận do các bệnh liên quan đến thuốc lá.

Đáng chú ý, phơi nhiễm khói thuốc thụ động vẫn phổ biến tại nhiều không gian sinh hoạt và làm việc. Tỷ lệ phơi nhiễm được ghi nhận khoảng 56% tại nhà hàng, quán ăn, 30% tại nơi làm việc và 28% trên phương tiện giao thông công cộng. Phụ nữ, trẻ em và những người không có khả năng chủ động tránh khỏi môi trường có khói thuốc là những nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể.

Khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó ít nhất 69 chất được xác định có khả năng gây ung thư. Vì vậy, không có mức độ phơi nhiễm nào với khói thuốc được coi là hoàn toàn an toàn.

Các nghiên cứu cho thấy, phơi nhiễm khói thuốc thụ động có thể làm tăng 25-30% nguy cơ mắc bệnh tim mạch và tăng 20-30% nguy cơ ung thư phổi ở những người không hút thuốc.

Đối với hệ tim mạch, nicotine kích thích hệ thần kinh giao cảm, khiến tim đập nhanh, mạch máu co lại và huyết áp tăng. Carbon monoxide trong khói thuốc làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu, trong khi các gốc tự do gây tổn thương nội mạc mạch máu, thúc đẩy hình thành huyết khối. Đây là những cơ chế làm gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Tác động của khói thuốc còn diễn ra ở cấp độ tế bào. Những chất độc như benzopyrene, nitrosamine có thể gây tổn thương DNA, làm tăng nguy cơ biến đổi tế bào và hình thành khối u ác tính. Không chỉ ung thư phổi, thuốc lá còn liên quan đến nhiều loại ung thư khác như thanh quản, thực quản và bàng quang.

Đường hô hấp cũng chịu tác động trực tiếp. Khói thuốc làm suy giảm hệ thống lông chuyển bảo vệ đường thở, gây tổn thương phế nang, tăng tiết dịch nhầy kéo dài, từ đó góp phần gây bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và làm tăng nguy cơ xuất hiện các đợt cấp của hen.

Như vậy, một điếu thuốc được hút trong không gian chung không chỉ là lựa chọn của riêng người hút. Khói thuốc phát tán ra môi trường đồng nghĩa những người xung quanh cũng phải tiếp nhận các chất độc mà họ không chủ động lựa chọn.

Cùng với thuốc lá truyền thống, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đặc biệt trong giới trẻ, đang đặt ra những thách thức mới đối với công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Các sản phẩm này vẫn có thể chứa nicotine gây nghiện cùng kim loại nặng và nhiều hóa chất có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe. Vì vậy, việc kiểm soát thuốc lá thế hệ mới có ý nghĩa quan trọng trong ngăn ngừa một thế hệ người sử dụng nicotine mới và bảo vệ những thành quả đã đạt được trong phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Vấn đề càng đáng lưu ý khi thanh thiếu niên là nhóm dễ bị thu hút bởi hình thức sản phẩm mới. Một khi hình thành tình trạng lệ thuộc nicotine từ sớm, những hệ lụy sức khỏe có thể kéo dài trong nhiều năm.

Bởi vậy, kiểm soát thuốc lá hiện nay không thể chỉ tập trung vào thuốc lá điếu truyền thống mà cần được nhìn nhận trong tổng thể chính sách kiểm soát các sản phẩm thuốc lá và nicotine.

Từ góc độ y tế dự phòng, xây dựng môi trường không khói thuốc mang lại lợi ích vượt ra ngoài việc giảm sự khó chịu do khói thuốc tại nơi công cộng. Đây còn là một giải pháp giúp giảm các yếu tố nguy cơ của những bệnh không lây nhiễm đang tạo gánh nặng lớn cho hệ thống y tế.

Các bằng chứng dịch tễ học được dẫn cho thấy, khi môi trường 100% không khói thuốc được thực thi nghiêm, số trường hợp nhập viện cấp cứu do nhồi máu cơ tim, đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen có thể giảm ngay trong năm đầu tiên.

Điều đó cho thấy phòng, chống tác hại thuốc lá không chỉ là câu chuyện thay đổi hành vi cá nhân mà còn liên quan trực tiếp đến đầu tư cho sức khỏe cộng đồng. Giảm phơi nhiễm hôm nay có thể đồng nghĩa giảm số người mắc bệnh, nhập viện và cần điều trị kéo dài trong tương lai.

Để tạo ra thay đổi bền vững, các giải pháp cần được triển khai đồng thời từ chính sách đến môi trường sống. Việc thực thi nghiêm quy định cấm hút thuốc tại bệnh viện, trường học, công sở, phương tiện giao thông công cộng và những địa điểm thuộc diện cấm cần đi cùng kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

Chính sách thuế cũng là một công cụ quan trọng nhằm tăng giá thuốc lá, giảm khả năng tiếp cận, nhất là đối với thanh thiếu niên. Song song với đó là kiểm soát hoạt động quảng cáo, tiếp thị và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Ở phạm vi gia đình, xây dựng “ngôi nhà không khói thuốc” có ý nghĩa đặc biệt đối với trẻ em, người cao tuổi và những thành viên có bệnh nền. Không hút thuốc trong nhà, ô tô hay những không gian kín là cách trực tiếp giảm phơi nhiễm cho người thân.

Tại nơi làm việc, môi trường không khói thuốc cũng cần trở thành một tiêu chuẩn về sức khỏe nghề nghiệp thay vì chỉ dừng lại ở những biển báo cấm hút thuốc.

Với người đang hút thuốc, hỗ trợ cai nghiện là một phần không thể thiếu của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá. Thay vì chỉ yêu cầu người hút từ bỏ thói quen, cần tạo điều kiện để họ tiếp cận tư vấn và các phương pháp cai thuốc phù hợp.

Gánh nặng bệnh tim mạch, ung thư và bệnh hô hấp liên quan đến thuốc lá không hình thành trong một ngày, vì vậy cũng không thể giải quyết chỉ bằng những chiến dịch ngắn hạn. Một cộng đồng không khói thuốc cần được xây dựng từ những không gian cụ thể như gia đình, trường học, bệnh viện, nơi làm việc, nhà hàng và phương tiện công cộng.