Qua phân tích đề thi nhiều môn học, giới chuyên môn nhận định đây là kỳ thi đề cao tư duy, khả năng vận dụng và xử lý tình huống thực tiễn, đồng thời khép lại dần lối học thuộc lòng vốn tồn tại nhiều năm.

Sau năm đầu tiên triển khai theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 cho thấy sự ổn định về cấu trúc nhưng tiếp tục được điều chỉnh theo hướng nâng cao chất lượng đánh giá năng lực người học.

Điểm nổi bật không nằm ở việc tăng độ khó một cách cực đoan mà ở cách thiết kế câu hỏi nhằm đo lường khả năng đọc hiểu, tư duy logic và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Qua nhận định của các chuyên gia thuộc Hệ thống giáo dục HOCMAI, đề thi năm nay thể hiện rõ triết lý “học để hiểu, học để vận dụng” thay vì học thuộc để làm bài.

Không còn đất cho lối học thuộc bài

Ở hầu hết các môn học, từ khoa học tự nhiên đến khoa học xã hội, xu hướng chung là giảm dần các câu hỏi kiểm tra ghi nhớ máy móc, tăng cường đánh giá năng lực thực hành và giải quyết vấn đề.

Với môn Tiếng Anh, đề thi tiếp tục duy trì cấu trúc 40 câu trong 50 phút nhưng loại bỏ hoàn toàn các câu hỏi ngữ pháp đơn lẻ hay phát âm tách biệt. Ngữ pháp được tích hợp trong các văn bản, biểu mẫu và ngữ cảnh giao tiếp thực tế. Điều này buộc thí sinh phải đọc hiểu và xử lý ngôn ngữ trong bối cảnh thay vì học thuộc công thức.

Môn Lịch sử cũng ghi nhận bước chuyển rõ nét khi các câu hỏi phần Đúng – Sai được xây dựng trên cơ sở tư liệu lịch sử, văn kiện chính thống và các công trình nghiên cứu. Học sinh không thể “đánh lụi” mà phải hiểu bản chất sự kiện, bối cảnh và ý nghĩa lịch sử để đưa ra đáp án chính xác.

Tương tự, môn Địa lí trong “kỷ nguyên không Atlat” không làm giảm tính thực hành mà ngược lại, đòi hỏi thí sinh phải có tư duy không gian, kỹ năng xử lý số liệu và phân tích biểu đồ. Những học sinh chỉ học thuộc địa danh hay số liệu rời rạc sẽ khó đạt điểm cao.

Tư duy khoa học và kỹ năng thực hành trở thành thước đo mới

Nếu như trước đây nhiều đề thi thiên về tính toán hoặc ghi nhớ, thì đề thi năm 2026 cho thấy xu hướng đánh giá tư duy khoa học ngày càng rõ nét.

Ở môn Hóa học, nhiều câu hỏi yêu cầu học sinh xác định biến số trong thí nghiệm, phân tích quy trình sản xuất hoặc giải quyết bài toán thực tiễn liên quan đến môi trường, y tế và công nghiệp.

Việc khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ đến tốc độ phản ứng hay đánh giá thành phần thuốc dạ dày cho thấy đề thi đã tiệm cận cách tư duy của nghiên cứu khoa học hiện đại.

Môn Vật lí cũng chuyển mạnh từ biến đổi công thức sang đánh giá khả năng hiểu bản chất hiện tượng. Các câu hỏi về định luật Lenz, thí nghiệm Rutherford hay nhiệt dung riêng không còn dừng ở việc nhớ khái niệm mà yêu cầu thí sinh giải thích cơ chế vật lí và xử lý tình huống thực tế.

Đặc biệt, đề Sinh học được đánh giá là một trong những đề thi thể hiện rõ nhất định hướng phát triển năng lực. Khoảng một nửa số câu hỏi sử dụng đồ thị, sơ đồ hoặc bảng số liệu làm dữ liệu suy luận. Học sinh muốn đạt điểm cao phải có kỹ năng đọc hiểu dữ liệu, tư duy logic và khả năng phân tích, thay vì chỉ ghi nhớ kiến thức.

Đề thi “dễ thở” hơn nhưng phân hóa vẫn rõ nét

Một điểm được nhiều chuyên gia ghi nhận là đề thi năm nay có sự điều chỉnh hợp lý về độ khó so với năm 2025. Nhiều môn giảm bớt tính hàn lâm, giảm từ vựng quá khó hoặc các “bẫy” không cần thiết, giúp thí sinh thuận lợi hơn trong quá trình làm bài.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc đề thi dễ. Sự phân hóa được thiết kế tinh tế hơn thông qua các câu hỏi yêu cầu đọc hiểu ngữ liệu, phân tích số liệu, suy luận logic và vận dụng liên môn. Những học sinh nắm chắc bản chất kiến thức vẫn có lợi thế rõ rệt.

Các chuyên gia nhận định phổ điểm của nhiều môn sẽ ở mức trung bình khá, trong khi điểm cao sẽ thuộc về những thí sinh có năng lực tư duy thực sự, biết kết nối kiến thức và vận dụng linh hoạt.

Từ những thay đổi của đề thi năm 2026, thông điệp dành cho học sinh khóa 2K9 trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết rằng học thuộc kiến thức không còn là con đường hiệu quả.

Thay vì học thuộc công thức hay ghi nhớ máy móc, học sinh cần rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, phân tích dữ liệu, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Việc tiếp cận kiến thức thông qua thực tiễn, nghiên cứu khoa học và các tình huống đời sống sẽ trở thành chìa khóa để chinh phục kỳ thi trong những năm tới.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 vì thế không chỉ là một cuộc kiểm tra kiến thức, mà còn phản ánh sự chuyển dịch quan trọng của giáo dục Việt Nam: từ đào tạo người học biết ghi nhớ sang đào tạo những công dân có năng lực tư duy, thích ứng và sáng tạo trong thế kỷ XXI.