TP.HCM đứng trước cơ hội kiến tạo không gian phát triển mới

Ngày 2/6, Thường trực HĐND TP.HCM phối hợp với Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố, Sở Quy hoạch - Kiến trúc và Sở Tài chính tổ chức Hội thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM - tầm nhìn 100 năm.

Ông Võ Văn Minh, Chủ tịch HĐND TP.HCM cho biết, sau sáp nhập, TP.HCM trở thành một siêu đô thị với quy mô và tiềm lực vượt trội, tiếp tục giữ vai trò đầu tàu kinh tế cả nước, trung tâm tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo và là động lực tăng trưởng quan trọng của khu vực Đông Nam Á.

Theo ông Minh, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 260/2025/QH15 và gần đây là Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị đã tạo nền tảng chính trị, pháp lý quan trọng để Thành phố xây dựng Quy hoạch tổng thể.

Theo đó, Nghị quyết 09 đã đặt ra yêu cầu xây dựng quy hoạch tổng thể Thành phố với tầm nhìn 100 năm, nhằm phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế, tạo không gian và động lực phát triển mới, ổn định, lâu dài, nâng cao năng lực chống chịu biến đổi khí hậu cho Thành phố, vùng TP.HCM.

Đồng thời quy hoạch không gian phát triển thành phố theo tư duy đa cực, tích hợp, kết nối, vận hành theo mô hình quản trị đa trung tâm, hài hòa giữa phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giữa phát triển hiện đại và bảo tồn, lưu giữ các giá trị truyền thống.

“Việc triển khai thực hiện Quy hoạch tổng thể TP.HCM đang đứng trước cơ hội mang tính thời đại”, ông Minh đánh giá.

Để quy hoạch thực sự mang “tầm nhìn 100 năm”, Chủ tịch HĐND TP.HCM cho rằng cần xác định vị thế chiến lược của TP.HCM trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trọng tâm là hiến kế phát triển 5 trụ cột kinh tế đột phá: Công nghiệp công nghệ cao; Logistics gắn với cảng biển, hàng không, khu mậu dịch tự do; Trung tâm Tài chính quốc tế; Du lịch và công nghiệp văn hóa; Giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ.

Quá trình này phải bảo đảm cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng bền vững, phát triển xã hội bao trùm và việc củng cố các nguồn lực phục vụ phát triển dài hạn, đặc biệt là nguồn nhân lực.

Về định hướng cấu trúc không gian đô thị, cần một chiến lược không gian linh hoạt, bền vững cho mô hình siêu đô thị trước biến động công nghệ và biến đổi khí hậu. Đồng thời cần đánh giá, điều chỉnh các trục liên kết vùng trước đây nay đã trở thành nội thành. Tăng cường kết nối Bắc - Nam, kết nối cảng biển và định hướng quy hoạch năng lượng, cấp thoát nước, thông tin liên lạc… dựa trên nền tảng khoa học vững chắc. 

Ngoài ra, quy hoạch cũng cần xác định và bảo vệ các khu vực đa dạng sinh học cao, vùng đất ngập nước trước áp lực đô thị hóa, công nghiệp hóa. Phát triển hạ tầng bền vững, ưu tiên tái chế, năng lượng tái tạo, phân vùng rủi ro thiên tai và thích ứng chủ động với biến đổi khí hậu.

Kiến tạo siêu đô thị thế hệ mới từ không gian phát triển mới

Đại diện liên danh tư vấn quy hoạch, ông Sầm Minh Tuấn, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu thiết kế đô thị, Quy hoạch đô thị và Nông thôn quốc gia - Bộ Xây dựng (VIUP), cho biết không gian Thành phố được tổ chức theo mô hình siêu đô thị đa cực thế hệ mới, gồm nhiều cực tăng trưởng, trung tâm đô thị, hệ sinh thái kinh tế và không gian sinh thái.

Mô hình này không mở rộng cơ học từ lõi trung tâm ra ngoại vi, mà phân vai chức năng, bố trí nguồn lực theo lợi thế từng khu vực, kết nối bằng hạ tầng chiến lược, giao thông công cộng, logistics, hạ tầng số, năng lượng và hành lang sinh thái.

Ông Tuấn cho biết mô hình này dựa trên hai nguyên tắc cốt lõi. Thứ nhất là “đô thị 15 phút”, nơi người dân có thể tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong phạm vi đi bộ hoặc di chuyển ngắn. Thứ hai là “thành phố đa tầng 30 phút”, bảo đảm kết nối nhanh giữa các cực phát triển thông qua hệ thống giao thông hiện đại và hạ tầng số.

Theo đề xuất, cấu trúc tổng thể gồm một tâm lõi, hai tâm động lực lớn, một không gian đặc thù và các kết nối vùng. Tâm lõi TP.HCM cũ giữ vai trò thủ phủ tài chính, kinh tế tri thức, công nghệ cao, văn hóa, quản trị và dịch vụ cao cấp. Tâm Bình Dương giữ vai trò trung tâm công nghiệp, chế biến chế tạo, logistics công nghiệp và đô thị công nghiệp thông minh. Tâm Bà Rịa và Vũng Tàu giữ vai trò trung tâm công nghiệp năng lượng, kinh tế biển, cảng biển quốc tế, logistics toàn cầu và du lịch biển.

Ngoài ra, Côn Đảo giữ vai trò đặc khu sinh thái, di sản, du lịch nghỉ dưỡng, tâm linh và quốc phòng. Đồng Nai, Tây Ninh, Đồng Tháp và các địa phương lân cận tạo không gian liên kết vùng trực tiếp.

Theo đơn vị tư vấn, mô hình tổng thể được tổ chức theo năm cực động lực, năm trục chiến lược và mười vùng quản trị phát triển. Cực động lực là nơi hội tụ nguồn lực và đầu kéo tăng trưởng. Trục chiến lược là không gian liên kết dòng hàng hóa, vốn, tri thức, du khách, dữ liệu, năng lượng, nước và sinh thái. Vùng quản trị phát triển là không gian chức năng được kiểm soát theo điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường, bản sắc và yêu cầu phát triển riêng.

Cụ thể, 5 cực động lực gồm cực lõi trung tâm quốc tế, cực đổi mới sáng tạo phía Đông, cực công nghiệp và logistics phía Bắc, cực cảng biển, thương mại tự do phía Nam và năng lượng, cực biển và du lịch. Cực lõi trung tâm quốc tế gồm Sài Gòn, Chợ Lớn, Thủ Thiêm và hai bờ sông Sài Gòn, tập trung tài chính, quản trị, dịch vụ toàn cầu, kinh tế tri thức, văn hóa sáng tạo và hình ảnh đối ngoại.

Định hướng là tái thiết đô thị, phát triển trung tâm tài chính, bảo tồn di sản, nâng cấp không gian công cộng ven sông, giảm áp lực giao thông cá nhân và tăng giá trị không gian thay vì tăng tải dân số cơ học.

Bên cạnh các cực tăng trưởng, 5 trục chiến lược tích hợp tạo khung liên kết giữa các cực. Trục công nghiệp và logistics đa phương thức kết nối lớp sản xuất phía Bắc với lớp cảng biển và logistics Đông Nam thông qua Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc, đường thủy, ICD, trung tâm logistics, đường sắt hàng hóa và sân bay Long Thành. Trục này hình thành chuỗi sản xuất, kho vận, cảng biển, thương mại tự do và phân phối hàng hóa.

10 vùng quản trị phát triển sẽ giúp cụ thể hóa cấu trúc không gian theo đặc điểm riêng của từng khu vực. Các vùng này được định hướng phát triển dựa trên điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường và bản sắc riêng, từ vùng lõi tài chính - quản trị, vùng đổi mới sáng tạo phía Đông, vùng logistics phía Tây, các khu công nghiệp - đô thị phía Bắc cho đến các vùng sinh thái biển, cảng biển, du lịch và bảo tồn.

Theo đơn vị tư vấn, các đột phá chỉ tạo tác động khi được chuyển thành chương trình thực hiện theo thứ tự ưu tiên. Thành phố cần lựa chọn không gian mũi nhọn để triển khai trước, gồm trung tâm tài chính quốc tế, hành lang đổi mới sáng tạo phía Đông, khu thương mại tự do gắn với Cái Mép, Thị Vải và Cần Giờ, vùng công nghiệp công nghệ cao phía Bắc, trục hạ tầng đô thị đa tầng, hệ thống chống ngập và hạ tầng số.

Đơn vị tư vấn đánh giá, mô hình siêu đô thị thế hệ mới với năm cực động lực, năm trục chiến lược tích hợp và mười vùng quản trị phát triển giúp chuyển không gian Thành phố từ mở rộng cơ học sang cấu trúc đa cực có tổ chức.

Trọng tâm của quy hoạch không đặt vào tăng diện tích đô thị bằng mọi giá, mà vào phân bổ lại nguồn lực, nâng năng suất không gian, giảm áp lực lên lõi trung tâm, phát triển các trung tâm kinh tế chuyên biệt, tăng kết nối vùng, bảo vệ hệ sinh thái và nâng chất lượng sống.