Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên, trong đó đề xuất những thay đổi đáng chú ý về phương thức tuyển sinh, tổ chức lớp học và định hướng đào tạo học sinh năng khiếu.

Điểm mới quan trọng nhất là chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang tuyển sinh theo ba khối chuyên gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đây được xem là bước điều chỉnh đáng kể trong cách thức tuyển chọn học sinh trường chuyên, hướng tới đánh giá năng lực nền tảng và tiềm năng phát triển thay vì đặt nặng kiến thức chuyên sâu ở một môn học ngay từ bậc trung học cơ sở.

Theo dự thảo, học sinh đăng ký dự tuyển vào khối Khoa học tự nhiên sẽ thực hiện ba bài thi gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên. Thí sinh dự tuyển khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội. Đối với khối Ngoại ngữ, thí sinh làm bài thi Toán, Ngữ văn và môn ngoại ngữ đăng ký dự tuyển.

Trong đó, các bài thi Toán, Ngữ văn thông thường sử dụng đề thi tuyển sinh lớp 10 của Sở Giáo dục và Đào tạo. Bài thi nâng cao và ngoại ngữ được tính hệ số tối thiểu là 2, các bài thi còn lại tính hệ số 1.

So với phương thức tuyển sinh hiện hành, thay đổi này tác động đáng kể đến những học sinh có định hướng thi vào các lớp chuyên Vật lý, Hóa học, Sinh học, Lịch sử hoặc Địa lý.

Chẳng hạn, một học sinh dự định thi vào lớp chuyên Vật lý hiện phải chuẩn bị bài thi môn Vật lý chuyên bên cạnh các môn thi chung. Nếu phương án mới được áp dụng, học sinh sẽ dự tuyển vào khối Khoa học tự nhiên với bài thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên, thay vì thi riêng môn Vật lý chuyên.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, mục tiêu của việc điều chỉnh là lựa chọn những học sinh có nền tảng kiến thức, năng lực tư duy và tiềm năng phát triển phù hợp với lĩnh vực đào tạo, qua đó giảm sự phụ thuộc vào việc luyện thi chuyên sâu từng môn từ quá sớm.

Lý giải đề xuất đổi mới tuyển sinh, đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, phương thức tuyển sinh theo từng môn chuyên có ưu điểm là lựa chọn được những học sinh có năng lực nổi trội ở một môn học cụ thể. Tuy nhiên, cách tuyển chọn này cũng khiến nhiều học sinh phải định hướng chuyên sâu và tập trung ôn luyện từ sớm, trong khi năng lực, sở trường của các em có thể tiếp tục phát triển hoặc thay đổi trong quá trình học tập.

Việc chuyển sang tuyển sinh theo khối chuyên được kỳ vọng tạo điều kiện để đánh giá học sinh trên nền tảng kiến thức và năng lực của một lĩnh vực rộng hơn, thay vì chủ yếu căn cứ vào kết quả của một bài thi chuyên riêng lẻ.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên và khoa học xã hội. Đây là hình thức đánh giá mới, tập trung kiểm tra khả năng đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề trên nền tảng kiến thức, kỹ năng của chương trình giáo dục trung học cơ sở.

Đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh, các bài đánh giá năng lực không yêu cầu học sinh phải có kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Qua đó, cơ quan quản lý kỳ vọng hạn chế tình trạng học sinh phải ghi nhớ lượng lớn kiến thức vượt chương trình hoặc tham gia luyện thi chuyên sâu trong thời gian dài.

Tuy nhiên, hiệu quả giảm áp lực học tập còn phụ thuộc vào cách thức xây dựng đề thi, tổ chức tuyển sinh và triển khai thực tế. Nếu đề thi chưa thực sự đánh giá đúng năng lực, nguy cơ chuyển từ luyện thi môn chuyên sang luyện thi đánh giá năng lực vẫn có thể xuất hiện.

Bởi vậy, việc xây dựng cấu trúc đề thi rõ ràng, bảo đảm tính khoa học, khả năng phân hóa và phù hợp với yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ thông sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với tính khả thi của phương án mới.

Bên cạnh đổi mới tuyển sinh, dự thảo còn đề xuất điều chỉnh cách tổ chức hoạt động giáo dục tại các trường chuyên, nhằm tạo sự liên thông giữa giáo dục toàn diện, giáo dục nâng cao theo khối và bồi dưỡng chuyên sâu theo môn học.

Theo đó, học sinh được học các môn bắt buộc của chương trình giáo dục phổ thông, đồng thời tiếp cận các nội dung nâng cao theo khối chuyên. Trong giai đoạn đầu lớp 10, các em có thêm thời gian tìm hiểu, trải nghiệm và xác định năng lực, sở trường trước khi lựa chọn những môn học chuyên sâu phù hợp.

Đến cuối học kỳ I lớp 10, học sinh lựa chọn thêm hai môn chuyên sâu. Từ lớp 11, việc học chuyên sâu được tổ chức ổn định theo những môn đã lựa chọn.

Cách tổ chức này nhằm tạo điều kiện để học sinh có nền tảng kiến thức rộng, tăng cường khả năng kết nối giữa các lĩnh vực, đồng thời vẫn được phát triển năng khiếu chuyên biệt trong quá trình học tập.

Cũng theo đại diện Bộ này, khi tổ chức lớp học theo ba khối chuyên không đồng nghĩa với việc xóa bỏ đào tạo chuyên sâu theo từng môn học, cũng không làm giảm cơ hội phát triển năng khiếu của học sinh.

Theo đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo, ba khối chuyên là cách thức tổ chức ban đầu, giúp học sinh có điều kiện tiếp cận nền tảng kiến thức rộng hơn, phát hiện năng lực và định hướng phát triển trước khi đi sâu vào lĩnh vực phù hợp.

Dự thảo cũng xác định hoạt động giáo dục tại trường chuyên được tổ chức theo ba tầng gồm giáo dục toàn diện theo chương trình phổ thông, giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn học, kết hợp với các dự án học tập liên môn, liên ngành.

Mô hình này hướng tới phát triển tư duy độc lập, năng lực nghiên cứu, thực hành và giải quyết các vấn đề thực tiễn, tạo nền tảng cho quá trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao ở bậc đại học.

Một vấn đề được phụ huynh, học sinh đặc biệt quan tâm là thời điểm áp dụng phương thức tuyển sinh mới, bởi những thay đổi trong cấu trúc kỳ thi có thể tác động trực tiếp đến kế hoạch học tập và ôn luyện của học sinh lớp 9.

Theo dự thảo, các trường bảo đảm điều kiện có thể triển khai mô hình mới từ năm học 2027 - 2028. Những trường chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu được tiếp tục thực hiện theo quy chế hiện hành và chuyển sang phương thức mới từ năm học 2028 - 2029.

Việc lựa chọn thời điểm triển khai do các sở giáo dục và đào tạo hoặc cơ sở giáo dục đại học có trường chuyên quyết định đối với từng trường, đồng thời phải công bố công khai trong kế hoạch tuyển sinh và báo cáo Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Tuy nhiên, đây mới là phương án đề xuất, chưa phải quy định chính thức. Theo ông Thái Văn Tài, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định việc đổi mới phải đi đôi với bảo đảm quyền lợi chính đáng của học sinh, tránh gây xáo trộn không cần thiết trong quá trình học tập và chuẩn bị dự tuyển.

Đặc biệt, học sinh lớp 9 năm học 2026 - 2027 đã có quá trình học tập, ôn luyện và định hướng thi tuyển theo phương thức hiện hành. Do đó, việc điều chỉnh phương thức tuyển sinh cần được đánh giá thận trọng, bảo đảm học sinh có đủ thông tin và thời gian chuẩn bị.

Bộ sẽ tiếp tục tiếp nhận ý kiến từ các địa phương, trường chuyên, chuyên gia giáo dục, giáo viên, phụ huynh và học sinh để đánh giá tác động của chính sách, đồng thời nghiên cứu điều chỉnh thời điểm triển khai hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp nếu cần thiết.

Theo yêu cầu tại văn bản lấy ý kiến lần thứ ba đối với dự thảo, các đơn vị cần góp ý về mục tiêu, phương thức tuyển sinh theo khối chuyên, khả năng đáp ứng của đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất cũng như những khó khăn, vướng mắc có thể phát sinh. Thời hạn gửi ý kiến về Bộ Giáo dục và Đào tạo là trước ngày 15/11/2026.