Thách thức cũ và mới

Cơn mưa xối xả vào đầu giờ sáng 9/7 tại các xã Tề Lỗ, Hội Thịnh, Vĩnh An, Vĩnh Hưng khiến ông Nguyễn Lê Minh, Giám đốc Ban điều hành Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2, đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì thuộc Ban Quản lý dự án Hàng hải và Đường thủy (Bộ Xây dựng), đứng ngồi không yên.

Do phần lớn mặt bằng của công trình mới được địa phương bàn giao cách đây chưa lâu nên các nhà thầu vẫn đang trong giai đoạn bóc lớp đất hữu cơ, một số đoạn mới thi công nền đường. Những trận mưa lớn khiến công trường gần như “đứng bánh”. Ngay cả khi trời tạnh, các nhà thầu cũng phải mất 2 - 3 ngày để lớp đất mặt se lại mới có thể đưa máy móc vào thi công trở lại.

Lo lắng của vị Giám đốc Ban điều hành Dự án là có cơ sở. Dọc tuyến Quốc lộ 2, phần lớn máy xúc, lu rung đã phải dừng hoạt động, các tốp công nhân tranh thủ tạt vào mái hiên tránh mưa, chờ thời tiết thuận lợi để thi công trở lại.

Đối với Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2, đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì, việc công trường mất từ 1 - 3 ngày thi công sau mỗi đợt mưa càng làm gia tăng áp lực hoàn thành cơ bản Dự án vào cuối tháng 12/2026 theo yêu cầu của Bộ Xây dựng.

Cần phải nói thêm rằng, dù có tổng mức đầu tư không lớn, khoảng 1.258,1 tỷ đồng, nhưng Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2 đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì hiện là một trong những công trình "chật vật" nhất trong số các dự án hạ tầng giao thông đường bộ sử dụng vốn ngân sách do Bộ Xây dựng làm cơ quan chủ quản.

Đặc thù là công trình cải tạo, nâng cấp trên tuyến đang khai thác nên phần lớn tiến độ thi công Dự án phụ thuộc vào công tác giải phóng mặt bằng. Trong khi đó, đoạn Quốc lộ 2 đi qua các địa phương có mật độ dân cư bám đường rất cao, với nhiều khu vực sầm uất như trung tâm công nghiệp tái chế Tề Lỗ hay chợ đầu mối nông sản, thực phẩm Vĩnh Tường - một trong những đầu mối giao thương hàng hóa lớn của khu vực phía Bắc.

Lưu lượng phương tiện trên tuyến luôn ở mức rất cao, đến mức việc sang đường vào đầu giờ sáng hoặc cuối giờ chiều cũng không hề dễ dàng. Chính vì vậy, việc vừa tổ chức thi công, vừa bảo đảm giao thông và an toàn lao động luôn là bài toán không đơn giản đối với chủ đầu tư và các nhà thầu.

Một điểm không thuận đối với Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2, đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì là công tác giải phóng mặt bằng được triển khai đúng vào thời điểm tỉnh Phú Thọ thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Trong một thời gian dài, việc thiếu hụt cán bộ chuyên môn trong lĩnh vực địa chính, xây dựng tại phần lớn các xã có tuyến đường đi qua khiến công tác giải phóng mặt bằng gần như dậm chân tại chỗ.

Tình hình chỉ bắt đầu chuyển biến khi UBND tỉnh Phú Thọ quyết định giao toàn bộ nhiệm vụ này cho Trung tâm Phát triển quỹ đất Vĩnh Phúc - một trong 3 đơn vị chuyên trách về giải phóng mặt bằng của tỉnh - vào cuối tháng 5/2026, tức gần 15 tháng sau khi Dự án khởi công.

Mặc dù vậy, đến cuối tháng 6/2026, Dự án mới được bàn giao khoảng 80% mặt bằng thi công. Trong đó, nhiều đoạn tuyến vẫn vướng công trình hạ tầng kỹ thuật, hệ thống cáp quang, đường điện... nên các nhà thầu chưa thể triển khai thi công đồng bộ trên toàn tuyến.

"Do mới được bàn giao mặt bằng nên các nhà thầu vẫn chủ yếu thi công nền đường - hạng mục có giá trị giải ngân không lớn. Mặc dù Ban đã liên tục đôn đốc, nhưng do mới ở giai đoạn đầu nên giá trị giải ngân chưa thể bứt lên ngay được", ông Nguyễn Lê Minh giải thích.

Trong bối cảnh quỹ thời gian không còn nhiều, cùng với việc quy định đánh giá KPI về giải ngân vốn đầu tư công chính thức có hiệu lực từ đầu tháng 7/2026, Ban Quản lý dự án Hàng hải và Đường thủy đã tăng cường 7 cán bộ kỹ thuật thường trực tại công trường để trực tiếp phối hợp với địa phương và nhà thầu, kịp thời tháo gỡ các khó khăn phát sinh ngay tại hiện trường.

Tuy nhiên, cùng với việc vẫn còn khoảng 20% mặt bằng chưa được bàn giao, Dự án “khốn khổ” này lại tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn mới.

Theo ông Minh, kể từ tháng 3/2026 đến nay, xung đột tại Trung Đông đã đẩy giá dầu diesel tăng mạnh, kéo theo giá nhiều loại vật liệu xây dựng thông thường như đất đắp, cát xây dựng tăng 3 - 4 lần so với giá bỏ thầu. Bước sang tháng 7/2026, mặc dù giá xăng dầu đã hạ nhiệt, nhưng phần lớn giá vật liệu tại địa phương vẫn neo ở mức cao như khi giá dầu lập đỉnh, khiến các nhà thầu mất động lực khi càng thi công càng thua lỗ.

Nguy cơ hụt mục tiêu giải ngân

Một khó khăn mới phát sinh tại Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2 đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì là tình trạng khan hiếm lao động, đặc biệt là đội ngũ công nhân lành nghề và thợ kỹ thuật. Việc hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn đồng loạt triển khai tại khu vực vùng Thủ đô, trong khi một số chủ đầu tư tư nhân sẵn sàng trả mức lương cao gấp 1,5 - 2 lần mặt bằng chung, khiến các dự án đầu tư công quy mô vừa và nhỏ như Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2, đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì rất khó tuyển dụng và giữ chân lao động kỹ thuật.

Để đáp ứng tiến độ, một nhà thầu thi công cầu trên tuyến đã phải "cắn răng" trả tới 3 triệu đồng/ngày cho một thợ điều khiển máy khoan cọc nhồi trong suốt một tuần, chỉ để hoàn thành phần cọc khoan, kịp chuyển sang giai đoạn thi công tiếp theo, theo yêu cầu của chủ đầu tư.

Những rào cản mới này khiến ngay cả những cán bộ điều hành dày dạn kinh nghiệm như ông Nguyễn Lê Minh - người từng tham gia điều hành gói thầu cầu Nhật Tân trị giá hơn 6.000 tỷ đồng và một dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam phía Đông có giá trị hơn 11.000 tỷ đồng, cũng phải rất vất vả để có thể "dìu" Dự án về đích đúng tiến độ.

Theo đánh giá của Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Xây dựng), nếu không có các giải pháp hỗ trợ quyết liệt từ địa phương và Bộ Xây dựng, Dự án khó hoàn thành kế hoạch giải ngân năm 2026 (khoảng 264 tỷ đồng).

Điều đáng nói là, không chỉ Dự án cải tạo, mở rộng Quốc lộ 2, đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì chịu áp lực từ việc giá vật liệu xây dựng tăng nhanh nhưng giảm chậm, mà nhiều dự án hạ tầng giao thông khác cũng đang đối mặt với tình trạng tương tự, khiến tiến độ thi công và giải ngân vốn đầu tư công chịu nhiều sức ép.

Đơn cử, Dự án xây dựng đường Hồ Chí Minh, đoạn Chợ Chu - Ngã ba Trung Sơn (đi qua tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Tuyên Quang). Mặc dù công tác giải phóng mặt bằng cơ bản đã hoàn thành, nhưng tiến độ giải ngân vẫn chưa đạt kỳ vọng. Đến hết tháng 6/2026, Dự án mới giải ngân lũy kế 34,615 tỷ đồng trong tổng số 148,9 tỷ đồng kế hoạch năm, đạt 23,25%.

Đặc biệt, theo Ban Quản lý dự án đường Hồ Chí Minh, đợt tăng giá nhiên liệu bất thường trong tháng 3 và đầu tháng 4/2026 đã tác động trực tiếp đến tiến độ thi công. Không chỉ chi phí đầu vào tăng mạnh, tại một số thời điểm, các nhà thầu còn gặp khó khăn trong việc bảo đảm đủ nguồn cung nhiên liệu phục vụ thi công theo kế hoạch.

Tình trạng này buộc nhà thầu phải thi công cầm chừng, nhất là đối với công tác đào nền đường. Thậm chí, có thời điểm nhà thầu phải tạm dừng thi công nền đường trên đoạn chỉnh tuyến dài khoảng 2,2 km do thiếu nhiên liệu, ảnh hưởng đáng kể đến tiến độ thực hiện Dự án.

Tương tự, tại Dự án thành phần 2, thuộc Dự án cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột giai đoạn I, do Ban Quản lý dự án Đường sắt làm chủ đầu tư, mặc dù Bộ Xây dựng liên tục có các chỉ đạo quyết liệt, song tiến độ vẫn chưa có nhiều chuyển biến. Dự án hiện chậm khoảng 8,15% so với kế hoạch thông xe kỹ thuật trước ngày 2/9/2026 do nhiều nguyên nhân như thiếu nguồn đá bê tông nhựa, giá xăng dầu tăng cao, thiếu hụt nhân công và một số nhà thầu chưa huy động đầy đủ nhân lực, máy móc, thiết bị.

Cần phải nói thêm rằng, tổng kế hoạch giải ngân vốn đầu tư công năm 2026 của Bộ Xây dựng chỉ còn 46.554 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với giai đoạn cao điểm trước đây. Tuy nhiên, trong bối cảnh các "mỏ" giải ngân lớn như cao tốc Bắc - Nam dần thu hẹp, trong khi liên tiếp xuất hiện những khó khăn mới như biến động giá vật liệu, thiếu hụt lao động kỹ thuật, thời tiết bất lợi và áp lực tổ chức thực hiện sau sắp xếp chính quyền địa phương, mục tiêu hoàn thành 100% kế hoạch giải ngân đang trở nên đặc biệt thách thức.

"Nếu không có những chỉ đạo quyết liệt, đặc biệt là các giải pháp sớm hạ nhiệt giá vật liệu và tháo gỡ các điểm nghẽn về tổ chức thực hiện, nguy cơ chậm tiến độ, không hoàn thành mục tiêu giải ngân có thể xảy ra tại nhiều dự án hạ tầng giao thông", một lãnh đạo Bộ Xây dựng nhận định.