Khắc phục tâm lý sợ sai, bảo vệ tinh thần đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung

Sáng 30/10, Báo Nông thôn ngày nay/Điện tử Dân Việt đã tổ chức Hội thảo “Nộp tiền khắc phục hậu quả án kinh tế: Hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng”.

Đánh giá về Nghị quyết 37/2026 của Quốc hội, đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, khẳng định việc ban hành Nghị quyết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Chính sách này hướng tới mục tiêu khuyến khích cán bộ, công chức, viên chức và doanh nghiệp mạnh dạn đảm nhận nhiệm vụ, đẩy mạnh đầu tư sản xuất, kinh doanh và ứng dụng khoa học, công nghệ.

Trong thực tiễn thời gian qua, một bộ phận cán bộ có năng lực và trình độ cao đã vướng vào vòng lao lý do những sai phạm xuất phát từ quá trình thực thi công vụ. Thực trạng này vô hình trung tạo ra tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm với suy nghĩ "có làm thì có thể sai, không làm thì không sai", thà đứng yên còn hơn đối mặt với rủi ro pháp lý.

Nghị quyết 37/2026 được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để rào cản tâm lý này, mở đường cho cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung ở cả khu vực nhà nước lẫn doanh nghiệp. Tuy nhiên, pháp luật cần phân định ranh giới rạch ròi giữa sai sót khách quan, không vụ lợi trong quá trình đổi mới với hành vi cố ý làm trái, tham nhũng.

Những trường hợp phát sinh sai sót gây thất thoát tài sản nhưng không có động cơ tham nhũng, không có lỗi cố ý chủ quan và không gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cần được xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Ngược lại, người biết sai nhưng vẫn cố tình thực hiện, móc ngoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho Nhà nước thì tuyệt đối không thể áp dụng cơ chế miễn trừ.

Dưới góc nhìn lịch sử và thể chế, TS. Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Thanh tra Chính phủ), chỉ ra rằng chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước luôn mang tính nhân văn xuyên suốt và được điều chỉnh linh hoạt theo từng thời kỳ phát triển. Nếu như trước đây, ưu tiên hàng đầu là tăng nặng hình sự để bảo vệ tài sản, thì trong thời bình, tư duy pháp lý đã chuyển dịch mạnh mẽ.

Đơn cử, Nghị quyết 68 với tinh thần không hình sự hóa các quan hệ kinh tế đã tạo ra bước ngoặt quan trọng. Đổi mới và sáng tạo luôn đi kèm với rủi ro trực tiếp. Lịch sử từng chứng kiến những cán bộ tâm huyết phải chịu trách nhiệm hình sự chỉ vì thực hiện những việc vì dân, vì nước nhưng chưa đúng quy định tại thời điểm đó. Do đó, việc đổi mới tư duy xử lý vi phạm kinh tế là đòi hỏi tất yếu để khơi dậy năng lực sáng tạo của xã hội.

Thu hồi tài sản, không để “hy sinh đời bố, củng cố đời con”

Phân tích từ góc độ văn minh pháp lý, PGS. TS. Đại tá Đỗ Cảnh Thìn, Phó viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhấn mạnh rằng mục tiêu cốt lõi của pháp luật không phải là trừng phạt bằng mọi giá, mà trước hết là thiết lập cơ chế bảo vệ con người, xã hội và phòng ngừa vi phạm. Xử lý vi phạm chỉ là một khâu trong quy trình thực thi pháp luật, không phải là đích đến cuối cùng. Xử lý nghiêm minh đòi hỏi phải đúng người, đúng tội, bảo đảm công bằng, chính xác và tuyệt đối không để xảy ra oan sai.

Đối với tội phạm kinh tế, yêu cầu trọng tâm là ngăn chặn vi phạm, thu hồi tối đa tài sản thiệt hại cho Nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời hạn chế thiệt hại kép về cả tài chính lẫn nguồn lực con người.

Về khía cạnh này, đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng chính sách khoan hồng phải được thực hiện dựa trên các nguyên tắc chặt chẽ, tránh bị biến tướng thành sự dung túng hay cào bằng, tránh tư tưởng trục lợi, chấp nhận ngồi tù để giữ lại tài sản bất chính cho gia đình, hiện tượng thường được gọi là “hy sinh đời bố, củng cố đời con”.

Pháp luật không chấp nhận việc người phạm tội tham ô số tiền lớn nhưng khai báo quanh co nhằm tẩu tán tài sản. Do đó, việc chủ động nộp tiền khắc phục hậu quả chỉ được xem xét là căn cứ giảm nhẹ khi đi kèm với thái độ thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và nhận thức rõ sai lầm.

Đồng quan điểm, TS. Lưu Hoài Bảo, Trưởng Bộ môn Tội phạm học và Khoa học điều tra tội phạm (Đại học Luật Hà Nội), khẳng định chính sách khoan hồng không làm suy giảm tính răn đe nếu được áp dụng đúng đối tượng.

Việc xử lý cần đánh giá toàn diện các yếu tố: tính chất hành vi, mức độ thiệt hại, nhân thân người vi phạm; đồng thời phân biệt rõ lỗi cố ý hay vô ý và có động cơ vụ lợi hay không. Xu hướng tư pháp hiện đại trên thế giới cũng đang chuyển dịch từ đơn thuần trừng phạt sang kết hợp đa dạng các biện pháp xử lý kinh tế và xã hội.

Ưu tiên biện pháp kinh tế để tái thiết doanh nghiệp

Ông Đặng Thu Trung, Phó chánh Văn phòng Hội Doanh nghiệp vừa và nhỏ TP. Hà Nội đánh giá, cộng đồng kinh doanh rất kỳ vọng các quy định sẽ được xem xét thấu đáo, tạo điều kiện để doanh nghiệp khắc phục sai phạm, tháo gỡ khó khăn, phục hồi sản xuất, kinh doanh và tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế.

Theo ông Trung, đối với doanh nhân, một môi trường pháp lý minh bạch, nhất quán và công bằng có ý nghĩa rất quan trọng đối với quyết định đầu tư, sản xuất, kinh doanh. Đặc biệt là nguyên tắc phân định trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự; phân biệt trách nhiệm của cá nhân và pháp nhân; ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, coi xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng. Cách tiếp cận này sẽ giúp xử lý đúng bản chất hành vi và nâng cao hiệu quả khắc phục hậu quả.

Điều này càng có ý nghĩa với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bởi nhiều đơn vị chưa có bộ phận pháp chế chuyên trách, người đứng đầu thường phải kiêm nhiệm nhiều công việc. Vì vậy, việc đánh giá cần toàn diện, khách quan, làm rõ hành vi, động cơ, hoàn cảnh và trách nhiệm cụ thể của từng cá nhân, tổ chức.

Từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Trung cũng kỳ vọng Nghị quyết sẽ tạo cơ hội khắc phục thực chất để phục hồi sản xuất, kinh doanh; bảo vệ tinh thần đổi mới sáng tạo trên cơ sở đề cao trách nhiệm và tạo điều kiện tái thiết doanh nghiệp một cách bền vững.