Doanh nghiệp nỗ lực giữ nhịp sản xuất

“Sau ngày 20/5, đơn hàng của chúng tôi chỉ còn khoảng 50%. Làm đến đầu tháng 6 thì… chưa biết tiếp theo sẽ sản xuất cái gì”. Đó là chia sẻ thẳng thắn của ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Việt Thắng Jean (VitaJean), phần nào phác họa bức tranh mà nhiều doanh nghiệp dệt may đang đối diện: đơn hàng thu hẹp nhanh, thị trường khó đoán định, trong khi chi phí sản xuất liên tục leo thang.

Theo ông Việt, các đơn hàng hiện nay đều bị chia nhỏ thay vì ký theo lô lớn như trước. Doanh nghiệp phải xoay xở phân bổ sản xuất để duy trì dây chuyền, nhưng dư địa chỉ kéo dài trong ngắn hạn.

Áp lực không chỉ đến từ đầu ra. Chi phí vận chuyển đã tăng gấp đôi, từ khoảng 1.700 USD/container, lên 4.200-4.500 USD, thậm chí cao hơn ở một số tuyến. Nguyên nhân do xung đột địa chính trị khiến tàu phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng, thay vì các tuyến truyền thống, kéo dài thời gian giao hàng và phát sinh thêm chi phí bảo hiểm, nhiên liệu.

Cùng lúc, giá nguyên phụ liệu tăng khoảng 20%, nhưng giá bán không thể điều chỉnh tương ứng, thậm chí còn giảm. “Giai đoạn này gần như không có lợi nhuận, mục tiêu của các doanh nghiệp trong ngành chỉ là duy trì sản xuất”, ông Việt thừa nhận.

VitaJean không phải là trường hợp cá biệt, mà phản ánh xu hướng chung của toàn ngành. Tại các thị trường chủ lực, sức mua giảm mạnh: Mỹ giảm hơn 50%, EU duy trì ở mức thấp, trong khi các thị trường châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc chỉ tăng nhẹ.

Ở góc nhìn vĩ mô, bức tranh thương mại vẫn có những gam màu tích cực. Trong quý I/2026, kim ngạch xuất khẩu của ngành dệt may đạt trên 8,8 tỷ USD, tăng 1,9% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng này là những yếu tố thiếu bền vững.

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), hoạt động xuất nhập khẩu trong các quý tới sẽ tiếp tục đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt nếu xung đột địa chính trị tại Trung Đông kéo dài, làm gián đoạn chuỗi cung ứng và đẩy chi phí logistics tăng cao.

Đồng quan điểm, ông Hoàng Mạnh Cầm, Chánh Văn phòng HĐQT Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex) cho rằng, thương mại dệt may toàn cầu đang bước vào giai đoạn “khó đoán định hơn bao giờ hết”. Thị trường không còn đơn thuần phản ánh nhu cầu tiêu dùng, mà chịu tác động đồng thời từ địa chính trị, chính sách bảo hộ và năng lực cạnh tranh của từng quốc gia.

Dữ liệu cũng cho thấy xu hướng chững lại trong dài hạn. Năm 2025, thương mại hàng hóa toàn cầu tăng 4,6%, song phần lớn đến từ hiệu ứng nhập hàng sớm để né thuế. Bước sang năm 2026, mức tăng trưởng dự báo chỉ còn 1,9%, thậm chí thấp hơn nếu bất ổn tiếp tục leo thang.

Trong bối cảnh đó, những biến động hiện nay không còn mang tính chu kỳ ngắn hạn, mà đang đặt ngành dệt may trước áp lực tái cấu trúc sâu hơn để thích ứng với một “trạng thái bình thường mới” đầy bất định.

Tăng tốc chuyển đổi công nghệ

Nếu bức tranh “co hẹp” của đơn hàng và biên lợi nhuận giảm là gam màu xám của ngành dệt may, thì ở một góc nhìn khác, chính những biến động này lại buộc ngành dệt may Việt Nam tăng tốc tái cấu trúc để tìm dư địa tăng trưởng mới.

Theo ông Hoàng Mạnh Cầm, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu gia tăng, ngành dệt may vẫn cho thấy khả năng tận dụng cơ hội tại các thị trường lớn, đặc biệt là Mỹ. Năm 2025, thị phần hàng may mặc Việt Nam tại thị trường này tăng từ 18,9% lên 21,5%, vượt Trung Quốc.

Không chỉ gia tăng thị phần, ngành dệt may Việt Nam còn được các nhà mua hàng quốc tế đánh giá cao về năng lực cạnh tranh. Theo khảo sát, Việt Nam hiện sở hữu điểm cạnh tranh trung bình cao nhất châu Á, nhờ khả năng linh hoạt sản xuất và đặc biệt là độ tin cậy trong chuỗi cung ứng. Đây cũng là lý do nhiều thương hiệu lớn, kể cả phân khúc cao cấp, ngày càng ưu tiên đặt hàng tại Việt Nam.

Tuy nhiên, theo ông Cầm, việc gia tăng thị phần tại Mỹ cũng đặt ra yêu cầu ngược lại: doanh nghiệp không thể phụ thuộc quá lớn vào một thị trường. Đa dạng hóa thị trường, phân tán rủi ro đầu ra đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn tới.

Ở góc độ hiệp hội, ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cho rằng, ngành dệt may đang bước vào một “chuẩn cạnh tranh mới”, cả về đơn hàng, chất lượng và thị trường. Điều này buộc doanh nghiệp phải thay đổi phương thức sản xuất, trong đó công nghệ đóng vai trò trung tâm.

“Đầu tư công nghệ, tự động hóa, robot và ứng dụng AI không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn duy trì năng lực cạnh tranh. Đồng thời, xu hướng “xanh hóa”, tiết kiệm năng lượng cũng sẽ trở thành tiêu chí then chốt trong lựa chọn nhà cung ứng”, ông Giang nhấn mạnh.

Thực tế, làn sóng chuyển đổi này đã bắt đầu diễn ra tại nhiều doanh nghiệp. Ông Phạm Văn Việt chia sẻ, chính áp lực hiện nay lại mở ra cơ hội để doanh nghiệp tái đầu tư mạnh mẽ hơn vào công nghệ.

Cũng theo ông Việt, chi phí thiết bị hiện đã “dễ thở” hơn trước, đặc biệt là các dòng máy từ Trung Quốc với chất lượng tiệm cận công nghệ châu Âu. Điều này giúp doanh nghiệp có thể nâng công suất thêm 30 - 40% với thời gian thu hồi vốn nhanh hơn, đồng thời giải quyết bài toán thiếu hụt lao động.

Quan trọng hơn, công nghệ đang làm thay đổi căn bản cách vận hành doanh nghiệp. Tại VitaJean, việc ứng dụng AI và phần mềm thiết kế 3D đã rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm từ 6 tháng xuống còn khoảng 15 ngày, từ khâu lên ý tưởng, hoàn thiện mẫu, đến sản xuất thử và gửi khách hàng. Trong sản xuất, nhiều công đoạn được tự động hóa hoàn toàn, giúp một xưởng mẫu từ 115 lao động nay chỉ còn khoảng 15 người.

Tuy vậy, chuyển đổi công nghệ không phải là con đường dễ dàng. Doanh nghiệp phải mất 1-2 năm để đội ngũ nhân sự thích nghi với hệ thống mới. Thách thức lớn nhất không nằm ở chi phí, mà ở tư duy và năng lực vận hành của con người.

Thực tế này cũng được nhiều doanh nghiệp trong ngành chia sẻ. Thiếu nhân lực kỹ thuật, tâm lý e ngại thay đổi và lo lắng về rủi ro trong giai đoạn đầu là những rào cản khiến quá trình chuyển đổi diễn ra chậm hơn kỳ vọng.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Hiệp hội và các tổ chức hỗ trợ trở nên rõ nét hơn. Ông Vũ Đức Giang cho hay, VITAS đang triển khai các chương trình đào tạo, kết nối nguồn lực và cập nhật xu hướng công nghệ nhằm hỗ trợ doanh nghiệp rút ngắn quá trình chuyển đổi.