Hiểu biết pháp luật chứng khoán sẽ giúp cho nhà đầu tư tuân thủ pháp luật, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình; lựa chọn các hình thức đầu tư phù hợp; tránh lỗi vi phạm không đáng có do thiếu hiểu biết pháp luật hoặc rủi ro đầu tư vào các hoạt động đầu tư không được pháp luật bảo vệ.

Sau đây là một số quy định pháp luật chứng khoán nhà đầu tư cần lưu ý khi tham gia thị trường chứng khoán.

Thứ nhất, nhận biết về nhà đầu tư chứng khoán:

Theo quy định pháp luật chứng khoán, Đầu tư chứng khoán là việc mua, bán, nắm giữ chứng khoán của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán và Nhà đầu tư là tổ chức, cá nhân bao gồm nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài) tham gia đầu tư trên thị trường chứng khoán (Điều 4.15,16 Luật Chứng khoán).

Ngoài ra, căn cứ pháp luật chứng khoán, Nhà đầu tư có thể trở thành thành nhà đầu tư chiến lược hay chuyên nghiệp cần phải đáp ứng các điều kiện nhất định như về vốn, năng lực tài chính, trình độ chuyên môn... theo quy định pháp luật chứng khoán.

Trong đó, Nhà đầu tư chiến lược là nhà đầu tư được Đại hội đồng cổ đông lựa chọn theo các tiêu chí về năng lực tài chính, trình độ công nghệ và có cam kết hợp tác với công ty trong thời gian ít nhất 3 năm; Nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp là nhà đầu tư có năng lực tài chính hoặc có trình độ chuyên môn về chứng khoán (Điều 4.17, Điều 11 Luật Chứng khoán).

Thứ hai, quyền, nghĩa vụ cơ bản nhà đầu tư khi tham gia thị trường chứng khoán:

Khi tham gia hoạt động chứng khoán và thị trường chứng khoán, tương ứng với từng hoạt động chứng khoán, từng sản phẩm đầu tư, nhà đầu tư có các quyền được pháp luật ghi nhận.

Các quyền cơ bản của nhà đầu tư có thể khái quát như sau: quyền mua, bán, nắm giữ, chuyển quyền sở hữu chứng khoán theo quy định pháp luật; nhận các lợi ích kinh tế phát sinh từ quyền sở hữu chứng khoán, như nhận cổ tức, lãi trái phiếu, hoặc lợi nhuận từ các quỹ đầu tư...; được tiếp cận thông tin liên quan tới tổ chức phát hành, tổ chức niêm yết theo quy định pháp luật về công bố thông tin; tham gia quản lý, giám sát tổ chức phát hành (đối với cổ đông), như tham dự Đại hội đồng cổ đông, đại hội nhà đầu tư của Quỹ đầu tư chứng khóan; biểu quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền Đại hội đồng cổ đông, đại hội nhà đầu tư quỹ đầu tư chứng khoán; đề cử  ứng viên vào Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Ban quản trị Quỹ đầu tư chứng khoán, …; khiếu nại, tố cáo và khởi kiện các hành vi vi phạm pháp luật chứng khoán theo quy định pháp luật.

Bên cạnh quyền, pháp luật chứng khoán và pháp luật có liên quan quy định nghĩa vụ của nhà đầu tư, với các nội dung: tuân thủ các quy định về hoạt động chứng khoán và giao dịch chứng khoán, công bố thông tin, và các quy định về phòng chống rửa tiền; Không thực hiện các hành vi bị cấm như thao túng giá, giao dịch nội gián, hoặc cung cấp thông tin sai sự thật; thực hiện công bố thông tin theo quy định pháp luật (như nghĩa vụ công bố thông tin/báo cáo khi trở thành cổ đông lớn, giao dịch của người nội bộ và người có liên quan...); tự chịu trách nhiệm về các quyết định đầu tư; thực hiện nghĩa vụ tài chính (thanh toán đầy đủ tiền mua chứng khoán đúng hạn và nộp thuế, phí theo quy định;

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, tổ chức kinh tế có nhà đầu tư nước ngoài sở hữu trên 50% vốn điều lệ khi tham gia thị trường chứng khoán phải tuân thủ quy định về đăng ký mã số giao dịch, tỷ lệ sở hữu nước ngoài,…

Ngoài ra, đối với nhà đầu tư là định chế tài chính (như công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, doanh nghiệp bảo hiểm, ngân hàng…), pháp luật quy định phù hợp với đặc thù hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Thứ ba, cách thức tham gia đầu tư chứng khoán:

Theo quy định pháp luật, nhà đầu tư thực hiện đầu tư chứng khoán dưới các hình thức sau: Trực tiếp đầu tư, giao dịch trên thị trường chứng khoán Việt Nam (bao gồm đầu tư tại thị trường sơ cấp và thứ cấp) theo quy định pháp luật chứng khoán và thị trường chứng khoán; Gián tiếp đầu tư dưới hình thức ủy thác đầu tư cho công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán, chi nhánh công ty quản lý quỹ nước ngoài tại Việt Nam hoặc ủy thác quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán cho công ty chứng khoán.

Đối với hình thức trực tiếp giao dịch chứng khoán:

Đối với giao dịch chứng khoán trên hệ thống giao dịch chứng khoán (gồm cổ phiếu niêm yết, đăng ký giao dịch, chứng chỉ quỹ, trái phiếu doanh nghiệp, chứng quyền có bảo đảm, chứng khoán phái sinh), trước khi giao dịch, nhà đầu tư phải thực hiện mở tài khoản giao dịch chứng khoán thành viên giao dịch của Sở giao dịch chứng khoán và mở tài khoản lưu ký chứng khoán tại thành viên lưu ký của Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán (VSDC).

Đối với nhà đầu tư nước ngoài không cư trú, việc đặt lệnh giao dịch chứng khoán được thực hiện thông qua tổ chức kinh doanh chứng khoán nước ngoài đại diện bằng số hiệu tài khoản lưu ký của nhà đầu tư nước ngoài hoặc do nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp thực hiện bằng tài khoản giao dịch của chính mình.

Nhà đầu tư được mở nhiều tài khoản giao dịch chứng khoán theo nguyên tắc tại mỗi công ty chứng khoán nhà đầu tư chỉ được mở 1 tài khoản giao dịch chứng khoán, ngoại trừ các trường hợp pháp luật quy định khác (như đối với công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ nước ngoài; doanh nghiệp bảo hiểm được mở hai tài khoản giao dịch chứng khoán tại mỗi công ty chứng khoán, …). Nhà đầu tư chỉ được mở một tài khoản lưu ký chứng khoán, trừ một số trường hợp khác theo quy định pháp luật.

Khi hoạt động bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm được triển khai thực hiện, nhà đầu tư phải có tài khoản ký quỹ bù trừ tại thành viên bù trừ trước khi thực hiện giao dịch chứng khoán và Nhà đầu tư chỉ được mở 01 tài khoản ký quỹ bù trừ tại thành viên bù trừ tương ứng với mỗi tài khoản giao dịch chứng khoán

Nhà đầu tư sở hữu chứng khoán niêm yết, đăng ký giao dịch phải thực hiện ký gửi chứng khoán thông qua thành viên lưu ký nơi khách hàng đó mở tài khoản lưu ký chứng khoán trước khi giao dịch (bán chứng khoán). Thành viên lưu ký có trách nhiệm làm thủ tục nhận chứng khoán ký gửi của khách hàng và tái ký gửi vào VSDC trong thời hạn 1 ngày làm việc kể từ ngày nhận được hồ sơ hợp lệ của khách hàng. VSDC có trách nhiệm xử lý hồ sơ ký gửi chứng khoán trong thời hạn 1 ngày làm việc kể từ ngày nhận được hồ sơ hợp lệ của thành viên lưu ký.

Nhà đầu tư được thực hiện giao dịch (đặt lệnh mua-bán chứng khoán) thông qua tài khoản giao dịch chứng khoán. Tuy nhiên, đối với một số trường hợp không thể thực hiện qua hệ thống giao dịch chứng khoán, pháp luật cho phép giao dịch, chuyển quyền sở hữu chứng khoán niêm yết/ đăng ký giao dịch không qua hệ thống giao dịch mà được thực hiện tại VSDC (như trường hợp tặng cho, thừa kế; giao dịch không thể thực hiện qua hệ thống giao dịch chứng khoán)

Nhà đầu tư phải có đủ tiền khi đặt lệnh mua chứng khoán, ngoại trừ các trường hợp giao dịch ký quỹ và tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài tham gia đầu tư trên thị trường chứng khoán Việt Nam (sau đây gọi là nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức) mua cổ phiếu không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh theo quy định pháp luật. Công ty chứng khoán chịu trách nhiệm theo dõi số dư chứng khoán, số dư tiền (ngoại trừ trường hợp nhà đầu tư mở tài khoản lưu ký tại ngân hàng lưu ký), kiểm tra tính hợp lệ, hợp pháp các lệnh giao dịch của nhà đầu tư.

Đối với giao dịch thực hiện trên hệ thống giao dịch chứng khoán, việc thanh toán chuyển giao chứng khoán tại Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam và thanh toán tiền tại ngân hàng thanh toán được thực hiện trên cơ sở nghĩa vụ thanh toán chứng khoán và tiền do Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam xác định

Đối với nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện đăng ký mã số giao dịch chứng khoán tại thành viên lưu ký để thành viên lưu ký thực hiện đăng ký với Tổng công ty lưu ký và bù trừ

Đầu tư vào chứng chỉ quỹ đầu tư dạng mở:

Nhà đầu tư thực hiện mua, bán, sở hữu chứng chỉ của một hay nhiều quỹ mở do công ty quản lý quỹ quản lý thông qua tài khoản giao dịch chứng chỉ quỹ mở do đại lý phân phối phối hợp với tổ chức cung cấp dịch vụ đại lý chuyển nhượng mở và quản lý. Khác với chứng chỉ quỹ đóng được niêm yết trên hệ thống giao dịch do Sở GDCK tổ chức và vận hành, Chứng chỉ quỹ mở không được niêm yết.

Tổ chức cung cấp dịch vụ đại lý chuyển nhượng có trách nhiệm quản lý lập và quản lý sổ chính; mở, theo dõi và quản lý hệ thống các tài khoản của nhà đầu tư, tài khoản ký danh; xác nhận quyền sở hữu chứng chỉ quỹ mở; ghi nhận các lệnh mua, lệnh bán, lệnh chuyển đổi của nhà đầu tư; chuyển quyền sở hữu chứng chỉ quỹ; cập nhật sổ chính; hỗ trợ nhà đầu tư thực hiện các quyền liên quan tới việc sở hữu chứng chỉ quỹ của nhà đầu tư; tổ chức các cuộc họp ban đại diện quỹ, đại hội nhà đầu tư của quỹ; duy trì kênh liên lạc với nhà đầu tư, đại lý phân phối, cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức có thẩm quyền khác; cung cấp cho nhà đầu tư báo cáo tài chính, báo cáo hoạt động quỹ, bản cáo bạch, bản cáo bạch tóm tắt, sao kê tài khoản giao dịch, xác nhận giao dịch và các tài liệu khác. 

Ủy thác quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán và Uỷ thác đầu tư của nhà đầu tư:

Ngoài việc trực tiếp tham gia đầu tư, giao dịch chứng khoán, nhà đầu tư có thể ủy thác công ty chứng khoán quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán hoặc Ủy thác công ty quản lý quỹ đầu tư thực thực hiện đầu tư cho mình.

Đối với ủy thác quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư chỉ được thực hiện với nhà đầu tư cá nhân. Theo đó, công ty chứng khoán được cấp phép nghiệp vụ môi giới chứng khoán được cung cấp dịch vụ nhận ủy thác quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán của nhà đầu tư cá nhân. 

Việc cung cấp dịch vụ cho nhà đầu tư được thực hiện trên cơ sở hợp đồng giữa công ty chứng khoán và nhà đầu tư cá nhân với thời hạn không quá 01 năm tính từ thời điểm ký kết hợp đồng; công ty chứng khoán chỉ định người hành nghề chứng khoán quản lý tài khoản giao dịch ủy thác. Chứng khoán được phép ủy thác mua, bán là cổ phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư niêm yết trên Sở Giao dịch chứng khoán, không bao gồm chứng khoán đăng ký giao dịch trên hệ thống giao dịch của công ty đại chúng chưa niêm yết (UpCom)

Ủy thác đầu tư là việc nhà đầu tư (Bên ủy thác) sẽ giao toàn bộ trách nhiệm về việc sử dụng tài sản, vốn cho một công ty Quản lý Quỹ đầu tư chứng khoán (Bên nhận ủy thác) để thực hiện các hoạt động đầu tư nhằm mục đích sinh lời trên cơ sở hợp đồng ủy thác đầu tư. Dựa trên thỏa thuận của hai bên, bên nhận ủy thác có trách nhiệm quản lý danh mục đầu tư, đưa ra các quyết định đầu tư để đảm bảo lợi nhuận yêu cầu và hạn chế rủi ro ở mức tối thiểu. Hoạt động ủy thác đầu tư được thực hiện thông qua ký kết hợp đồng ủy thác đầu tư theo quy định của Luật chứng khoán. 

Ngoài ra, tuân thủ các quy định chung, nhà đầu tư cần tuân thủ quy định chi tiết khi tham gia vào từng hoạt động cụ thể, như: Nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp là cá nhân được tham gia mua, giao dịch trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ có xếp hạng tín nhiệm và có tài sản bảo đảm đối với trái phiếu đó hoặc có xếp hạng tín nhiệm và có bảo lãnh thanh toán của tổ chức tín dụng đối với trái phiếu đó; hay khi tham gia thị trường chứng khoán phái sinh, trước khi đặt lệnh giao dịch, trong thời gian nắm giữ vị thế và khi thực hiện hợp đồng, nhà đầu tư phải ký quỹ theo yêu cầu của thành viên bù trừ; Nhà đầu tư phải đảm bảo giới hạn vị thế trên tài khoản giao dịch…

Việc nắm vững quy định pháp luật liên quan tới đầu tư chứng khoán giúp nhà đầu tư tham gia thị trường an toàn và hiệu quả hơn.