Cú nhảy vọt

Tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 mang về trên 475 tỷ USD, tăng 17% so với năm 2024 và vượt xa mục tiêu 12% đặt ra. Vẽ nên bức tranh xuất khẩu rực rỡ này có vai trò quan trọng của ngành điện tử với 2 nhóm hàng chủ chốt là máy tính, điện tử, linh kiện và điện thoại, linh kiện điện thoại.

Theo đó, sự tăng trưởng thần tốc của nhóm hàng máy tính, điện tử và linh kiện trong năm 2025 đã giúp mang về kim ngạch xuất khẩu cao chưa từng thấy, đạt 107,74 tỷ USD, tăng 48,4% so với năm 2024 (tức tăng thêm hơn 35 tỷ USD về giá trị tuyệt đối). Cú nhảy vọt này đưa Việt Nam lần đầu tiên có nhóm hàng đạt giá trị xuất khẩu trên 100 tỷ USD.

Như vậy, xuất khẩu của nhóm hàng này đã tăng gần gấp đôi so với điện thoại, linh kiện điện thoại (56,7 tỷ USD).

Tính cả ngành điện tử với 2 nhóm hàng kể trên, kim ngạch xuất khẩu mang về gần 165 tỷ USD (tăng 38 tỷ USD so với năm 2024), là con số kỷ lục từ trước tới nay của nhóm hàng này.

Sau nhiều năm duy trì vị trí top 2 nhóm hàng đóng góp kim ngạch xuất khẩu lớn, từ giữa năm 2023, máy tính, điện tử và linh kiện đã vượt qua điện thoại và duy trì thứ hạng đầu tiên cho tới nay, với kim ngạch hiện tại gần gấp đôi điện thoại, linh kiện.

Nhóm điện thoại vẫn giữ vai trò lớn, song tăng trưởng chậm lại, trong khi máy tính và thiết bị điện tử có mức tăng trưởng mạnh mẽ, phản ánh xu hướng mở rộng năng lực sản xuất cho thiết bị phức tạp hơn.

Bình luận về mức tăng ấn tượng của xuất khẩu điện tử, bà Đỗ Thị Thúy Hương, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam (VEIA) nhấn mạnh: “Những con số xuất khẩu kỷ lục này không chỉ phản ánh đà tăng mạnh của xuất khẩu điện tử, mà còn khẳng định vị thế cốt lõi của ngành trong chuỗi giá trị toàn cầu, từ lắp ráp cho các thương hiệu lớn đến đóng góp hiệu quả cho cán cân thương mại của cả nước”.

Kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này tăng mạnh nhờ đầu tư nước ngoài và sự phục hồi của nhu cầu tại những thị trường chính như Mỹ, Trung Quốc, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Các thị trường cũng cho thấy sự phân hóa rõ rệt. Xuất khẩu điện tử của Việt Nam sang Mỹ lớn nhất, với kim ngạch gần 52 tỷ USD (máy tính, linh kiện 42 tỷ USD và điện thoại gần 10 tỷ USD). Một số thị trường lớn khác như EU, ASEAN, Nhật Bản, Trung Quốc cũng ghi nhận tăng trưởng ổn định.

Xuất khẩu bùng nổ, song nhìn sâu vào dữ liệu thống kê, khoảng 95-96% kết quả thuộc về khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Dĩ nhiên, không phải chỉ năm nay, mà suốt nhiều năm qua, quy mô sản xuất và xuất khẩu vẫn là khu vực FDI gần như thống lĩnh, là nhân tố chính đưa giá trị hàng hóa xuất khẩu tăng mạnh.

“Dù xuất khẩu điện tử tăng trưởng lớn, nhưng lực đẩy lại đến từ các doanh nghiệp FDI, tức sản xuất, xuất khẩu đều trong tay khu vực có vốn ngoại”, bà Hương nêu thực tế.

Động lực của sự bứt phá này là nhờ dòng vốn FDI chảy mạnh vào Việt Nam, với các tập đoàn điện tử hàng đầu thế giới như Samsung, LG, Intel, Foxconn, Canon, Goertek… đưa Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất và lắp ráp điện tử hàng đầu Đông Nam Á, trung tâm lắp ráp và gia công thiết bị điện tử chiến lược tại khu vực.

Trong gần một thập kỷ qua, ngành điện tử, công nghệ cao đã vươn lên trở thành một trong những trụ cột lớn nhất của nền kinh tế Việt Nam, đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu và tạo công ăn việc làm cho nhiều người lao động.

Dữ liệu của Bộ Công thương cho thấy rõ hơn bức tranh sản xuất, xuất khẩu điện tử. Cụ thể, trong 5 năm liên tiếp (2021-2025), kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của nước ta đạt trên 1.940 tỷ USD, trong đó nhóm hàng điện tử, công nghệ đóng góp kim ngạch lớn với giá trị gần 623 tỷ USD, chiếm tỷ trọng trên 30% (máy tính, điện tử và linh kiện mang về 343,9 tỷ USD; điện thoại và linh kiện 278,5 tỷ USD).

Rủi ro khi xuất khẩu tăng nhanh

Kết quả xuất khẩu gần 165 tỷ USD trong năm 2025, kết hợp với kim ngạch nhập khẩu lần đầu tiên chạm tới 150,7 tỷ USD (tăng 40,7% so với năm 2024), đưa kim ngạch xuất nhập khẩu điện tử đạt 315,1 tỷ USD, đã phản ánh quy mô và sức ảnh hưởng ngày càng lớn của lĩnh vực điện tử trong cơ cấu thương mại quốc gia.

Nhưng trên hết, khi nhìn hai số liệu nhập khẩu và xuất khẩu cũng phác thảo ra một ngành sản xuất, lắp ráp, xuất khẩu còn chưa đồng bộ. Tức là càng xuất khẩu nhiều thì nhập khẩu cũng tỷ lệ thuận, giá trị gia tăng chưa tương xứng với quy mô của ngành sản xuất.

Rủi ro khi xuất khẩu tăng nhanh và mức độ tập trung quá lớn vào một số thị trường/khu vực thị trường cũng tiềm ẩn nguy cơ không bền vững, nhất là tại Mỹ. Đặt trong bối cảnh hiện tại, các thị trường lớn như Mỹ và EU đang áp dụng các chính sách thuế quan và quy định tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn, tạo ra áp lực và chi phí tuân thủ lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Đơn cử, thực hành sản xuất theo ESG (môi trường, xã hội, quản trị) không còn là sự lựa chọn với mỗi doanh nghiệp, mà là bắt buộc. Bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), đề cập, các tiêu chuẩn ESG từ EU, Mỹ và các sáng kiến quốc tế đang tác động mạnh tới doanh nghiệp điện tử Việt Nam. ESG ngày càng được nhìn nhận như một ưu tiên chiến lược, thay vì chỉ là một hoạt động tuân thủ.

Đặc biệt, hai cơ chế mới của EU là CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) đã áp dụng từ năm 2025 và CSDDD (Chỉ thị thẩm định bắt buộc chuỗi cung ứng) sẽ áp dụng từ năm 2027, tạo áp lực lớn về minh bạch carbon và trách nhiệm xã hội. Trên hết, ESG hay CSDDD hiện không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tham gia thị trường. Các doanh nghiệp xuất khẩu sang EU cần nâng cấp hệ thống giám sát, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ các tiêu chuẩn mới để tiếp tục tiếp cận thị trường này.

Riêng tại thị trường Mỹ, khi xuất khẩu tăng nhanh đối với sản phẩm hàng hóa nào đó, thì công cụ phòng vệ thương mại cũng lập tức được kích hoạt. Mỹ là thị trường áp dụng phòng vệ thương mại nhiều nhất với hàng hóa xuất khẩu của nước ta. Chỉ riêng năm 2025, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với 21 vụ việc phòng vệ thương mại nước ngoài mới khởi xướng, phát sinh từ 11 thị trường, trong đó Mỹ là nước điều tra nhiều nhất với 7 vụ việc (chiếm 33% số vụ việc trong năm 2025).

Cơ hội tiếp cận thị trường rộng mở

Dựa trên tốc độ tăng trưởng mạnh của năm 2025 và quy mô sản xuất, vị thế trong chuỗi cung ứng ngày càng được củng cố, Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam tin tưởng, xuất khẩu điện tử tiếp tục tăng trưởng trong năm 2026, nhất là các nhóm sản phẩm công nghệ cao như máy tính - thiết bị điện tử phức tạp, linh kiện cao cấp, sản phẩm IoT, AI và thiết bị tự động hóa.

Với hệ thống 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) hiện hành, bao phủ trên 65 thị trường toàn cầu như CPTPP, EVFTA, UKVFTA, RCEP… tạo cơ hội lớn cho doanh nghiệp tiếp cận thị trường khi nhiều mặt hàng được miễn giảm thuế quan, có mặt hàng lên đến 100%, hỗ trợ tích cực cho xuất khẩu. Đặc biệt, việc duy trì tăng trưởng xuất khẩu sang Mỹ cho thấy sức cạnh tranh mạnh mẽ của sản phẩm điện tử “Made in Vietnam” trên thị trường khó tính này.

Để xuất khẩu tăng trưởng bền vững, theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, doanh nghiệp Việt cần tập trung nâng cao nội lực công nghệ, bao gồm phát triển các cụm sản xuất linh kiện cao hơn, đầu tư cho nghiên cứu, thiết kế sản phẩm. Những nội dung này cần phải trở thành trọng tâm chính sách và đầu tư trong giai đoạn 2026-2030, nhằm thoát bẫy gia công và cải thiện giá trị gia tăng trong chuỗi xuất khẩu.

Cùng với đó, phải tăng cường kiểm soát rủi ro thương mại. Doanh nghiệp cần đẩy mạnh tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng quốc tế, đẩy mạnh xuất khẩu sang các thị trường phát triển, thích ứng linh hoạt với thay đổi chính sách thuế quan của nước nhập khẩu.