Luật Bưu chính được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 17/6/2010, tại kỳ họp thứ 7 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2011. Sau 15 năm thực thi, Luật Bưu chính và các văn bản hướng dẫn đã tạo dựng hành lang pháp lý quan trọng, góp phần hình thành và phát triển thị trường bưu chính, thúc đẩy cạnh tranh và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia cung ứng dịch vụ.

Tuy nhiên, trước những thay đổi mạnh mẽ của nền kinh tế số, thương mại điện tử và công nghệ, nhiều quy định của Luật đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp, đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung.

Thị trường bưu chính đã thay đổi sâu sắc

Khi Luật Bưu chính được ban hành năm 2010, thị trường chủ yếu vẫn dựa trên mô hình truyền thống, trong đó thư tín chiếm tỷ trọng lớn. Sau 15 năm, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, cơ cấu thị trường đã thay đổi căn bản.

Năm 2024, tổng sản lượng bưu gửi trên toàn thị trường đạt hơn 3,3 tỷ bưu gửi, trong đó gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%. Sự chuyển dịch này cho thấy bưu chính ngày càng gắn chặt với thương mại điện tử và nền kinh tế số, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với quản lý nhà nước về giá cước, chất lượng dịch vụ, an toàn, an ninh bưu chính và bảo vệ quyền lợi người sử dụng.

Trong khi đó, Luật Bưu chính hiện hành chưa quy định cụ thể trọng lượng tối đa của bưu gửi. Trên thực tế, các doanh nghiệp và người sử dụng thường hiểu bưu gửi là thư có trọng lượng dưới 2 kg và gói, kiện có trọng lượng không quá lớn, thường dưới 31,5 kg. Cách tiếp cận này khiến phạm vi của lĩnh vực bưu chính chưa tương xứng với tiềm năng và vai trò của một hạ tầng thiết yếu trong nền kinh tế số.

Luật cũng chưa phân định rõ giữa “gói, kiện hàng hóa” trong lĩnh vực bưu chính với “hàng hóa” trong lĩnh vực vận tải. Điều này gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước, bảo vệ quyền lợi người sử dụng và tạo ra sự khác biệt về nghĩa vụ, trách nhiệm cũng như cơ chế giám sát giữa các doanh nghiệp hoạt động trong những lĩnh vực tương đồng.

Bên cạnh đó, nhiều loại hình dịch vụ mới đã xuất hiện nhưng chưa được quy định đầy đủ trong Luật, như dịch vụ hoàn tất đơn hàng (fulfilment), dịch vụ logistics “nhẹ” và các dịch vụ hỗ trợ hoặc được triển khai cùng với dịch vụ bưu chính.

Cần hoàn thiện chính sách đối với dịch vụ bưu chính công ích

Một trong những nội dung cần được nghiên cứu, điều chỉnh là quy định về dịch vụ bưu chính công ích và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp cung ứng dịch vụ.

Luật Bưu chính quy định dịch vụ bưu chính công ích gồm dịch vụ bưu chính phổ cập, dịch vụ bưu chính phục vụ quốc phòng, an ninh và nhiệm vụ đặc thù khác. Tuy nhiên, trong các loại hình này, mới chỉ dịch vụ bưu chính phổ cập được giải thích, hướng dẫn và thực thi tương đối thống nhất trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Các khái niệm về dịch vụ bưu chính phục vụ quốc phòng, an ninh và “nhiệm vụ đặc thù khác” chưa được quy định cụ thể.

Đáng chú ý, dịch vụ bưu chính KT1 đã được xác định là dịch vụ bưu chính công ích tại Quyết định số 32/2025/QĐ-TTg ngày 8/9/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Mạng bưu chính phục vụ cơ quan Đảng, Nhà nước, nhưng nội dung này chưa được thể hiện trong Luật Bưu chính.

Thực tiễn cũng cho thấy vai trò của doanh nghiệp bưu chính trong những tình huống đặc biệt ngày càng rõ nét. Trong thời gian xảy ra dịch COVID-19, các doanh nghiệp bưu chính, đặc biệt là doanh nghiệp bưu chính nhà nước, đã tham gia hỗ trợ chính quyền các cấp trong phòng, chống dịch và vận chuyển hàng hóa thiết yếu phục vụ người dân. Tuy nhiên, nghĩa vụ của doanh nghiệp bưu chính trong những trường hợp này chưa được quy định cụ thể trong Luật.

Trong khi đó, sản lượng và doanh thu từ dịch vụ bưu chính công ích có xu hướng giảm, đặt ra yêu cầu nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp nhằm bảo đảm các dịch vụ thiết yếu vẫn được cung ứng ổn định đến người dân, nhất là tại những khu vực mà hiệu quả kinh doanh không cao.

Do đó, việc rà soát phạm vi dịch vụ dành riêng cho doanh nghiệp bưu chính công ích, đồng thời xây dựng cơ chế bù đắp chi phí cung ứng dịch vụ công ích trong giai đoạn tới là vấn đề cần được quan tâm khi sửa đổi Luật.

Đổi mới quản lý cấp phép và doanh nghiệp bưu chính

Những thay đổi về cơ cấu thị trường cũng đòi hỏi phải điều chỉnh phương thức quản lý doanh nghiệp bưu chính.

Các quy định về cấp phép trong Luật Bưu chính năm 2010 được xây dựng trong bối cảnh thư có địa chỉ nhận, khối lượng đến 2 kg là loại hình dịch vụ chủ yếu. Tuy nhiên, hiện nay gói, kiện hàng hóa đã chiếm hơn 90% tổng sản lượng bưu gửi.

Sự phát triển nhanh của thị trường đặt ra yêu cầu có cách thức quản lý phù hợp hơn đối với hoạt động cấp phép, giá cước, chất lượng dịch vụ, đồng thời tăng cường các biện pháp bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính.

Cùng với đó, sự xuất hiện của những mô hình dịch vụ mới như hoàn tất đơn hàng, logistics “nhẹ” cũng cần được nghiên cứu để có cơ chế quản lý phù hợp, vừa tạo điều kiện đổi mới sáng tạo, phát triển thị trường, vừa bảo đảm tính minh bạch và bền vững.

Tăng cường bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính

Sản lượng bưu gửi tăng nhanh cũng kéo theo những thách thức mới về an toàn, an ninh.

Theo số liệu năm 2024, thị trường bưu chính đã xử lý hơn 3,3 tỷ bưu gửi. Trong đó, tỷ trọng gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%. Qua thực tế quản lý, vẫn còn tình trạng hàng lậu, hàng cấm được gửi qua đường bưu chính; giấy tờ giả mạo và các nội dung vi phạm pháp luật được gửi theo nhiều phương thức khác nhau, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn, trật tự xã hội.

Trong bối cảnh thương mại điện tử được dự báo tiếp tục tăng trưởng trong những năm tới, khối lượng hàng hóa lưu chuyển qua mạng bưu chính sẽ tiếp tục gia tăng. Điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật phải có những quy định mới, phù hợp hơn để nâng cao hiệu quả kiểm soát, phòng ngừa và xử lý các hành vi lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng hóa, tài liệu vi phạm pháp luật.

Mở không gian cho công nghệ và mô hình kinh doanh mới

Một yêu cầu quan trọng khác trong quá trình sửa đổi Luật Bưu chính là tạo hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, thử nghiệm công nghệ mới và phát triển bưu chính xanh.

Nếu trước đây doanh nghiệp bưu chính chủ yếu sở hữu mạng lưới điểm phục vụ vật lý và tự thực hiện các công đoạn trong quy trình cung ứng dịch vụ, thì hiện nay nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang mô hình dựa trên nền tảng công nghệ, sử dụng chung mạng lưới hoặc hợp tác với các đối tác để thực hiện một số công đoạn.

Thậm chí, có doanh nghiệp chỉ duy trì một mạng lưới điểm phục vụ vật lý rất nhỏ hoặc không có điểm phục vụ truyền thống. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu phải bổ sung các quy định quản lý phù hợp, bảo đảm thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính.

Cùng với chuyển đổi số, phát triển bưu chính xanh cũng ngày càng trở nên cần thiết. Bưu chính và logistics sử dụng nhiều phương tiện giao thông, nguyên liệu bao bì, đóng gói và có tác động đáng kể đến môi trường. Vì vậy, việc bổ sung các quy định, cơ chế khuyến khích sử dụng giải pháp bưu chính xanh sẽ góp phần thúc đẩy phát triển bền vững của ngành.

Công nghệ mới cũng đang mở ra những hướng phát triển khác cho bưu chính. Việc ứng dụng thiết bị bay không người lái để giao hàng trong khu vực đô thị có thể góp phần rút ngắn thời gian giao nhận, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ. Do đó, việc nghiên cứu cơ chế thử nghiệm công nghệ trong lĩnh vực bưu chính là cần thiết, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động ứng dụng các công nghệ mới trong hoạt động kinh doanh.

Việt Nam đã sửa đổi, bổ sung nhiều luật quan trọng như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với các cam kết sâu rộng. Những thay đổi này đòi hỏi các quy định về bưu chính phải tiếp tục được rà soát để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với các cam kết quốc tế.

Mục tiêu hướng tới là xây dựng một hành lang pháp lý hiện đại, phù hợp với thực tiễn, tạo điều kiện để bưu chính phát triển với quy mô lớn hơn trong 10 năm tới, đồng thời tiếp tục khẳng định vai trò của bưu chính như một ngành dịch vụ thiết yếu, có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh.