Tập trung nguồn lực để hình thành các cơ sở đào tạo dẫn dắt

Trong bối cảnh hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp bước vào giai đoạn sắp xếp, tinh gọn theo Kế hoạch số 06-KH/TW của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định mục tiêu không chỉ giảm số lượng đầu mối mà còn tái cấu trúc toàn diện mạng lưới các cơ sở đào tạo theo hướng nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động.

Đây là nội dung được Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh tại Hội nghị Tập huấn nâng cao năng lực quản trị dành cho công chức, viên chức các đơn vị thuộc và trực thuộc Bộ vừa được tổ chức.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, ông Lê Quân cho hay, với khoảng 243 cơ sở giáo dục đại học và hơn 300 trường cao đẳng, mạng lưới đào tạo hiện nay đã cơ bản đáp ứng nhu cầu học tập của xã hội. Tuy nhiên, hệ thống vẫn tồn tại tình trạng phân tán nguồn lực, chồng lấn về sứ mệnh và chưa hình thành được nhiều cơ sở đủ mạnh để dẫn dắt nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điểm hạn chế lớn nhất là nguồn lực đầu tư bị chia nhỏ ở nhiều đầu mối, khiến nhiều trường gặp khó khăn trong phát triển đội ngũ chuyên gia, xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh cũng như nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Theo đó, việc sắp xếp lại mạng lưới vì vậy cần hướng tới mục tiêu tạo ra năng lực phát triển mới, thay vì chỉ giảm số lượng cơ sở đào tạo. "Việc sáp nhập chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra những trường đại học có chiến lược phát triển rõ ràng, đội ngũ đủ mạnh, cơ sở vật chất đồng bộ và mô hình quản trị hiệu quả, chứ không phải là phép cộng cơ học giữa các đơn vị", Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh.

Song song với giáo dục đại học, hệ thống giáo dục nghề nghiệp cũng được định hướng đổi mới mạnh mẽ. Theo đó, phần lớn các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trừ những trường có tính chất đặc thù, sẽ được chuyển về địa phương quản lý.

Mô hình này giúp gắn kết chặt chẽ hơn giữa đào tạo và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương. Khi chính quyền địa phương tham gia sâu vào công tác quản lý, các trường nghề sẽ có điều kiện xây dựng chương trình đào tạo sát hơn với nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp và thị trường lao động, đặc biệt trong các lĩnh vực đang thiếu lao động kỹ thuật chất lượng cao.

Từ góc độ phát triển, giáo dục nghề nghiệp không chỉ là nơi đào tạo nguồn nhân lực mà còn phải trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế địa phương. Đầu tư cho các trường nghề cần được nhìn nhận tương tự đầu tư cho hạ tầng phát triển, bởi chất lượng nguồn nhân lực quyết định hiệu quả khai thác các nguồn lực kinh tế khác.

Tuy nhiên, lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng lưu ý, quá trình chuyển đổi mô hình quản lý không chỉ dừng ở việc thay đổi cơ quan chủ quản. Để tạo ra chuyển biến thực chất, việc chuyển giao phải đi kèm đổi mới quản trị, tăng cường đầu tư và nâng cao chất lượng đào tạo.

Một trong những định hướng chiến lược được Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt ra là hình thành các đại học tinh hoa (Elite University) và các trung tâm xuất sắc (Center of Excellence) nhằm tạo những đầu tàu dẫn dắt toàn hệ thống.

Đại học tinh hoa không được đánh giá đơn thuần bằng điểm đầu vào hay quy mô tuyển sinh, mà phải là những trường đại học nghiên cứu thực sự, có khả năng tạo ra tri thức mới, dẫn dắt các lĩnh vực khoa học - công nghệ và đóng góp trực tiếp cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Ở những cơ sở này, nguồn lực tài chính không thể chỉ dựa vào học phí mà cần được tạo dựng từ nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo và cung cấp các dịch vụ khoa học - công nghệ cho xã hội.

Đổi mới sáng tạo phải tạo ra giá trị cho xã hội

Theo Thứ trưởng Lê Quân, để hình thành các đại học nghiên cứu đúng nghĩa, đổi mới sáng tạo không thể dừng lại ở công bố khoa học mà phải gắn với thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Ông nhấn mạnh, một công trình khoa học chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành sản phẩm, giải pháp hoặc mô hình phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Đây cũng là lý do việc phát triển các doanh nghiệp khoa học - công nghệ trong trường đại học (spin-off) cần được coi là một trong những động lực quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng, nhiều cơ sở giáo dục đại học hiện vẫn gặp không ít khó khăn trong việc đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường do còn vướng các quy định về góp vốn bằng tài sản trí tuệ, định giá sản phẩm khoa học cũng như cơ chế vận hành doanh nghiệp trong trường đại học.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, Thứ trưởng cho biết nhiều trường đại học hàng đầu như Đại học Thanh Hoa hay Đại học Chiết Giang (Trung Quốc) đã xây dựng thành công hệ sinh thái gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp. Sinh viên không chỉ học kiến thức mà còn tham gia các dự án thực tiễn, giải quyết bài toán của doanh nghiệp và phát triển tư duy đổi mới sáng tạo ngay trong quá trình học tập.

Đây là mô hình mà giáo dục đại học Việt Nam cần hướng tới nếu muốn nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh khoa học - công nghệ phát triển nhanh và kinh tế tri thức ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Song hành với quá trình tái cấu trúc mạng lưới là yêu cầu đổi mới quản trị đại học. Theo Thứ trưởng Lê Quân, tự chủ đại học cần được hiểu là quyền quyết định thực chất về tổ chức, tài sản và nhân sự, đồng thời phải gắn với trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Một trong những thay đổi quan trọng là chuyển từ cách quản lý dựa trên báo cáo thành tích sang quản trị theo mục tiêu và các chỉ số đánh giá hiệu quả (KPI). Việc đánh giá người đứng đầu và đội ngũ quản lý cần dựa trên những kết quả cụ thể thay vì những bản báo cáo dài với nhiều thành tích mang tính định tính.

Các nhóm chỉ số cần tập trung vào chất lượng đầu vào, đầu ra, năng lực nghiên cứu, khả năng thu hút nhân tài, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh cũng như số lượng và chất lượng các sản phẩm khoa học - công nghệ được chuyển giao.

Theo Thứ trưởng, KPI không nên trở thành một hệ thống chỉ tiêu dàn trải mà phải tập trung vào một số mục tiêu then chốt để tạo ra những thay đổi thực chất trong hoạt động của từng cơ sở đào tạo.

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra yêu cầu mới đối với giáo dục đại học. Theo Thứ trưởng Lê Quân, AI không chỉ tác động tới các ngành kỹ thuật mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn như truyền thông, tâm lý học, khảo cổ hay giáo dục.

Trong bối cảnh đó, việc ngày càng nhiều thí sinh lựa chọn các ngành STEM là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là các trường phải bảo đảm chất lượng đào tạo để sinh viên sau khi tốt nghiệp có đủ năng lực thích ứng với công nghệ mới, thành thạo ngoại ngữ, kỹ năng nghề nghiệp và khả năng học tập suốt đời.

Mục tiêu của quá trình tái cấu trúc không chỉ là sắp xếp lại mạng lưới các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, mà hướng tới xây dựng một hệ thống đào tạo chất lượng cao, trong đó mỗi cơ sở phát huy đúng vai trò, mỗi tấm bằng phản ánh đúng năng lực của người học và đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Nói về định hướng phát triển giáo dục đại học thời gian tới, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết, giáo dục đại học đang đứng trước cơ hội phát triển khi nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước thông qua nhiều nghị quyết, chủ trương và chính sách mới nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý và tạo động lực phát triển.

Theo Bộ trưởng, điểm thay đổi quan trọng nhất nằm ở tư duy phát triển. Nếu trước đây giáo dục đại học được xem là "hạ tầng tri thức", thì trong các định hướng mới, vai trò này được nâng lên thành "hạt nhân của năng lực tri thức quốc gia".

Điều đó đồng nghĩa các trường đại học không chỉ thực hiện nhiệm vụ đào tạo và nghiên cứu mà còn phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, chuyển giao tri thức và công nghệ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của từng địa phương, từng vùng cũng như của nền kinh tế.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, chủ đề của năm học mới được xác định là "Đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất", trong đó đổi mới tư duy là khâu đột phá quan trọng nhất.

Theo Bộ trưởng, nhiều điểm nghẽn của giáo dục đại học hiện nay bắt nguồn từ tư duy quản trị. Khi nhận thức của toàn hệ thống thay đổi, những rào cản về cơ chế, nguồn lực và phương thức vận hành sẽ từng bước được tháo gỡ.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, khoa học - công nghệ và những biến động toàn cầu đang làm thay đổi nhanh chóng môi trường phát triển, các trường đại học cần đổi mới đồng bộ từ chiến lược phát triển, mô hình quản trị, chương trình đào tạo, hoạt động nghiên cứu đến hợp tác với doanh nghiệp và đối tác quốc tế.

Một yêu cầu được Bộ trưởng đặc biệt nhấn mạnh là mỗi cơ sở giáo dục đại học phải xây dựng chiến lược phát triển gắn với chiến lược quốc gia cũng như nhu cầu phát triển của địa phương và vùng. Thay vì chỉ dựa trên những lợi thế sẵn có, các trường cần chuyển từ tư duy "nhìn từ trong ra" sang "nhìn từ ngoài vào", xác định rõ vai trò và giá trị của mình trong bức tranh phát triển chung.

"Kết quả cuối cùng của một trường đại học không chỉ được đo bằng quy mô đào tạo hay số lượng công trình nghiên cứu, mà còn bằng những đóng góp thực chất đối với sự phát triển của đất nước", Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh.

Theo ông, mỗi trường đại học cần trở thành trung tâm cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, tri thức và đổi mới sáng tạo cho địa phương, vùng và quốc gia, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.