Tại Hội thảo khoa học “50 năm Thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh: Dấu ấn lịch sử, khát vọng phát triển và đột phá thể chế” do UBND TP.HCM tổ chức sáng 25/6, PGS.TS. Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM đã nhìn lại hành trình hình thành danh xưng này.

Từ đề xuất của bác sĩ Trần Hữu Nghiệp

Ông cho biết, ý tưởng đặt tên Thành phố Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất hiện từ rất sớm, ngay sau thời điểm đất nước giành độc lập.

Tại cuộc gặp mặt ở Thủ đô Hà Nội ngày 25/8/1946, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp cùng cán bộ và đồng bào Nam Bộ đang hoạt động ở thủ đô nhìn lại 1 năm Nam Bộ khởi nghĩa và kháng chiến, thể hiện tình cảm trân quý đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, đề xuất ý tưởng đổi tên Sài Gòn thành TP.HCM.

Đề xuất này sau đó được đăng trên Báo Cứu quốc số 329, ra ngày 27/8/1946, với bài viết “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh”.

Bài báo mô tả, tại buổi họp mặt, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp nhắc lại tình hình Nam Bộ trong một năm qua, những chiến công oanh liệt của các chiến sĩ đã chết và còn sống hiện đang chiến đấu, nhưng trên tất cả, Bác sĩ kể đến công đức của Hồ Chủ tịch, người chiến sĩ tiên phong của phong trào giải phóng dân tộc, vị đại anh hùng của dân chúng Việt Nam.

Ở những nước lớn hay lấy tên những vị anh hùng để đặt cho một thành phố lớn. Do vậy bác sĩ Nghiệp đề nghị, để ghi lấy công đức của Hồ Chủ tịch, thành phố Sài Gòn đổi tên là TP.HCM.

Toàn thể mọi người dự đều tán thành đề nghị: “Xin Quốc hội và Chính phủ đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại là tên thành phố Hồ Chí Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam Bộ”. 57 đại biểu tham dự đã đồng ký tên, trong đó có nhiều nhân sĩ, trí thức như bác sĩ Trần Hữu Nghiệp, Luật sư Trần Công Tường, Bác sĩ Nguyễn Tấn Gi Trọng, bà Đỗ Đình Thiện, ông Hoàng Quốc Việt, ông Tôn Đức Thắng…

Theo PGS.TS. Hà Minh Hồng, trong suốt 30 năm, gồm 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp và 21 năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Sài Gòn - Gia Định “vì cả nước, cùng cả nước” đã kháng chiến, luôn giữ vững niềm tin son sắt về Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tên gọi "Thành phố Hồ Chí Minh" cũng trở thành cách gọi quen thuộc trong tâm thức của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân.

Đến sự tri ân sâu sắc của đồng bào và chiến sĩ cả nước

Tháng 8/1954, trong bài thơ “Ta đi tới”, nhà thơ Tố Hữu đã nói đến Nam Bộ, Tiền Giang, Hậu Giang và gọi TP.HCM rực rỡ tên vàng. Những người lính ở chiến trường B kể rằng cái tên TP.HCM đã đi vào trong đầu từ lúc nào, họ không còn nhớ. Chỉ biết rằng thành phố ấy đã được gọi như thế trước giải phóng rất lâu.

Ngày giải phóng, không hẹn mà gặp, trên các mặt báo đồng loạt gọi Sài Gòn bằng tên TP.HCM.

Cụ thể, Báo Nhân Dân ngày 2/5/1975 đăng bài của nhà báo Trần Mai Hạnh có mặt tại Dinh Độc Lập sáng 30/4: “… từ hướng Tây Bắc, theo đường số 1, chúng tôi tiến vào trung tâm Sài Gòn. Thành phố Hồ Chí Minh hiện ra trước mắt...”

Báo Sài Gòn Giải phóng số đầu tiên, ra ngày 5/5/1975, đăng thông báo về việc thành lập Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn - Gia Định, trong đó viết: “Thành phố Sài Gòn, thành phố vinh dự được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, đã hoàn toàn giải phóng”.

Tháng 5/1975, Bài hát Tiếng hát từ thành phố mang tên Người, về niềm tự hào, sự tri ân sâu sắc “Từ thành phố này Người đã ra đi”, người dân thành phố mong mỏi ngày chiến thắng “đón Bác trở về”, với điệp khúc “Thành phố Hồ Chí Minh ngời ngời rực sáng tương lai, trong mỗi trái tim, trong mỗi ước mơ, trong mỗi cuộc đời ta luôn nhớ Bác”.

Ngày 12/5/1975 Tạp chí Time uy tín bậc nhất nước Mỹ ra số đặc biệt về sự kiện lịch sử chiến tranh Việt Nam kết thúc. Bìa 1 có ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và tấm bản đồ toàn bộ nước Việt Nam với ngôi sao ở vị trí Sài Gòn được ghi: “Ho Chi Minh City”.

Ngày 2/7/1976, tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI, Quốc hội chính thức thông qua quyết nghị đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là TP.HCM.

Nghị quyết nêu rõ: “Xét rằng nhân dân thành phố Sài Gòn - Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người”; “Xét rằng, trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và gian khổ, thành phố Sài Gòn - Gia Định đã không ngừng phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất của dân tộc ta, lập nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại”.

Theo PGS.TS. Hà Minh Hồng, danh xưng TP.HCM là kết quả của một quá trình lịch sử, từ sáng kiến của một cá nhân trở thành tâm nguyện chung của nhiều trí thức, nhân sĩ và nhân dân.

Danh xưng này gắn với lịch sử Sài Gòn - Gia Định, vùng đất nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước; đồng thời gắn với quá trình đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và xây dựng, phát triển trong thời kỳ mới.