Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, sáng 10/8 Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Nhiều ý kiến đại biểu cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cả về nội dung và hình thức hòa giải để minh bạch quyền và nghĩa vụ của các bên.

Đề cập nội dung xác lập quyền của người dân và “điểm dừng” của hòa giải, đại biểu Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) cho rằng đây là ranh giới giữa vận động cộng đồng với bảo vệ quyền bằng pháp luật và nếu quy định không rõ, một cơ chế mềm dẻo có thể làm chậm quyền tiếp cận công lý.

Liên quan quyền và nghĩa vụ của các bên trong hòa giải, ông Dũng chỉ ra điểm bất cập trong dự thảo luật chưa xử lý khi các bên khác nhau về công khai.

“Một bên muốn công khai, bên kia không đồng ý thì hòa giải viên không có căn cứ quyết định. Thông tin về gia đình, đời tư, bí mật kinh doanh một khi bị công khai sẽ khó khắc phục”, đại biểu Dũng nhìn nhận.

Vị đại biểu Thanh Hóa đề nghị chỉ công khai khi tất cả các bên đồng ý, nếu không đồng thuận thì mặc nhiên không công khai. “Công khai là lựa chọn chung, bảo mật là trạng thái mặc định”, đại biểu Dũng nêu quan điểm.

Về việc mở quyền được phiên dịch, đại biểu Dũng băn khoăn khi chưa rõ ai lựa chọn, ai trả chi phí và trách nhiệm bảo mật. “Nếu người yếu thế phải tự tìm, tự trả chi phí thì bình đẳng chỉ là hình thức”, ông Dũng lo ngại và đề nghị ngân sách bảo đảm chi phí cần thiết. Đồng thời, người phiên dịch phải được các bên chấp thuận, không có lợi ích liên quan và chịu nghĩa vụ bảo mật.

Dự thảo luật cũng quy định nghĩa vụ “trình bày đúng sự thật, cung cấp tài liệu, chứng cứ”, đại biểu Dũng cho rằng nội dung này “mang dáng dấp tố tụng”. Ông đề nghị sửa quy định theo hướng “trình bày trung thực những tình tiết mình biết; tự nguyện cung cấp tài liệu liên quan và chịu trách nhiệm về thông tin do mình cung cấp”. “Như vậy không biến hòa giải viên thành người phán xét sự thật”, ông Dũng nêu quan điểm.

Vẫn theo đại biểu Dũng thì lần sửa đổi này phải thiết kế một “điểm dừng pháp lý”, gồm ba lớp.

Lớp thứ nhất là điểm dừng về thời gian. Cho rằng tiêu chí “tiếp tục hòa giải không có kết quả” hoàn toàn định tính, vụ việc có thể kéo dài trong khi thời hiệu khởi kiện vẫn trôi, ông Dũng đề nghị thời hạn hòa giải do các bên thống nhất; hết thời hạn mà không gia hạn thì kết thúc.

Lớp thứ hai là điểm dừng vì an toàn và tính hợp pháp. “Khi xuất hiện dấu hiệu bạo lực, xâm hại trẻ em, nguy cơ đối với tính mạng, sức khỏe; hoặc vụ việc không còn thuộc phạm vi hòa giải, hòa giải viên phải kết thúc ngay, thực hiện biện pháp bảo vệ cần thiết và chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền”, vị đại biểu Thanh Hóa đề nghị và nhấn mạnh đây phải là nghĩa vụ bắt buộc, không phụ thuộc ý chí các bên.

Lớp thứ ba được đại biểu Dũng nêu là điểm nối sau hòa giải. Theo ông, người dân nhiều khi không biết đến cơ quan nào, trong thời hạn nào. Vì thế, đại biểu đề nghị hòa giải viên thông tin về cơ quan tiếp nhận, phương thức bảo vệ quyền; xác nhận thời điểm, lý do kết thúc khi có yêu cầu.

Điều này không phải tư vấn thay luật sư, mà theo ông Dũng, để người dân không rơi vào khoảng trống giữa hòa giải cộng đồng và cơ chế pháp lý chính thức.

Đại biểu Dũng nhấn mạnh, hòa giải phải bắt đầu bằng sự tự nguyện, vận hành bằng niềm tin và kết thúc bằng một lối ra pháp lý rõ ràng. Quyền của người dân phải được bảo vệ trong toàn bộ quá trình, kể cả khi hòa giải không thành.

“Hòa giải tốt không phải là giữ mọi tranh chấp ở lại cộng đồng bằng mọi giá. Hòa giải tốt là bảo vệ đúng quyền, dừng đúng lúc, chuyển đúng nơi; để sự mềm dẻo của cộng đồng không làm suy giảm sự nghiêm minh của pháp luật”, đại biểu Bùi Văn Dũng nhấn mạnh.

Báo cáo tiếp thu, giải trình sau đó, hồi âm quan tâm của nhiều đại biểu về phạm vi hòa giải ở cơ sở, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nói, bản chất các vi phạm được hòa giải ở cơ sở là các mâu thuẫn tranh chấp, vi phạm pháp luật trừ trường hợp xâm phạm lợi ích quốc gia, vi phạm điều cấm, đến mức phải xử lý hình sự, hành chính như quy định tại điều 3 dự thảo luật

Chia sẻ một số ý kiến đại biểu cho rằng cần quy định, phân định rõ hơn để hòa giải viên thực hiện được, tránh những vi phạm tính chất hình sự, hành chính lẽ ra phải xử lý hành chính đưa ra hòa giải, song ông Tùng giải thích Dự thảo luật quy định nguyên tắc vì không thể quy định quá chi tiết. Nghị định cụ thể hóa quy định của luật sẽ làm rõ thêm các loại vi phạm pháp luật có thể hòa giải bao gồm vi phạm pháp luật chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, xử lý hành chính.