Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú vừa ký ban hành Kế hoạch số 06-KH/TW ngày 28/7/2026 thực hiện Kết luận Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Trong đó, lĩnh vực giáo dục đại học được xác định là một trong những nội dung trọng tâm cần được sắp xếp, tổ chức lại theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn.

Theo kế hoạch, Đảng ủy Chính phủ sẽ chỉ đạo sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập theo hướng chuyển các trường đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc địa phương quản lý; đồng thời sáp nhập, hợp nhất các cơ sở đào tạo trên cùng địa bàn, ngoại trừ những đơn vị thuộc lĩnh vực đặc thù.

Mục tiêu đặt ra là giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập trước ngày 1/4/2027. Đây cũng là chủ trương đã được xác định trong Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Theo các chuyên gia, yêu cầu này xuất phát từ thực trạng mạng lưới giáo dục đại học Việt Nam phát triển nhanh về số lượng nhưng chưa tương xứng về chất lượng. Trong nhiều năm qua, nhiều trường được thành lập với quy mô nhỏ, ngành nghề đào tạo trùng lặp, nguồn lực đầu tư bị chia cắt, khiến việc hình thành các đại học mạnh, có khả năng cạnh tranh quốc tế gặp nhiều trở ngại.

Các chuyên gia giáo dục đại học cho rằng thực trạng này xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan. Trong đó, cơ chế quản lý theo "bộ chủ quản" là một trong những điểm nghẽn lớn. Việc hơn 10 bộ, ngành và nhiều địa phương cùng quản lý các cơ sở giáo dục đại học khiến hệ thống thiếu một đầu mối điều phối thống nhất, hạn chế khả năng quy hoạch theo vùng, theo lĩnh vực và làm giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia bày tỏ sự đồng tình với chủ trương giảm đầu mối các cơ sở giáo dục đại học công lập, coi đây là cơ hội để tái cấu trúc toàn bộ hệ thống theo hướng hiện đại hơn.

Theo đó, việc sắp xếp hệ thống đại học không phải là phép cộng cơ học giữa các trường, càng không đơn thuần là giảm số lượng đầu mối. Mục tiêu lớn hơn là tối ưu hóa nguồn lực, hạn chế đầu tư dàn trải và tạo điều kiện để hình thành các đại học đa ngành, đa lĩnh vực có quy mô đủ lớn, đủ mạnh về đội ngũ, cơ sở vật chất và năng lực nghiên cứu.

Với hệ thống giao thông và hạ tầng ngày càng phát triển, không nhất thiết mỗi địa phương đều phải có một trường đại học. Thay vào đó, cần nghiên cứu quy hoạch theo từng vùng, từng khu vực để tập trung các cơ sở đào tạo thành những đại học quy mô lớn hơn. Cách làm này không chỉ giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực mà còn tạo điều kiện xây dựng các trung tâm đào tạo và nghiên cứu có sức cạnh tranh cao.

Tuy nhiên, việc sắp xếp sẽ khó đạt hiệu quả nếu không đi cùng đổi mới cơ chế quản trị. Cùng với việc giảm đầu mối, cần sắp xếp lại cơ quan chủ quản, chuyển các trường về Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc địa phương quản lý tùy từng trường hợp; đồng thời trao quyền tự chủ thực chất cho các cơ sở giáo dục đại học. Nhà nước nên tập trung vào xây dựng thể chế, ban hành chuẩn mực, kiểm tra và giám sát, thay vì can thiệp sâu vào hoạt động chuyên môn của từng trường.

Khi quyền tự chủ được mở rộng, các trường sẽ chủ động hơn trong phát triển chương trình đào tạo, nghiên cứu khoa học, sử dụng nguồn lực và kết nối với doanh nghiệp, từ đó nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường lao động.

Nhìn rộng hơn, việc tái cấu trúc mạng lưới giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh Việt Nam xác định phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chủ trương này cũng phù hợp với Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học và sư phạm thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, trong đó định hướng sáp nhập, giải thể các cơ sở hoạt động kém hiệu quả nhằm xây dựng hệ thống tinh gọn, chất lượng hơn.

Lãnh đạo một số trường đại học cho rằng, mục tiêu giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập và giảm 30% cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập không nên được hiểu đơn thuần là cắt giảm số lượng. Điều quan trọng hơn là tái cấu trúc toàn diện để hình thành mạng lưới giáo dục có chất lượng cao, đủ năng lực đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Muốn đạt được điều đó, việc sắp xếp phải được thực hiện trên cơ sở đánh giá toàn diện về sứ mạng, năng lực học thuật, hiệu quả hoạt động, văn hóa tổ chức và chiến lược phát triển của từng cơ sở đào tạo. Chỉ khi quá trình hợp nhất tạo ra giá trị mới, tận dụng được thế mạnh của từng đơn vị, việc sắp xếp mới thực sự mang lại hiệu quả, thay vì chỉ hoàn thành một chỉ tiêu hành chính.

Sau sắp xếp, thách thức lớn hơn sẽ nằm ở giai đoạn tái cấu trúc quản trị. Mỗi cơ sở giáo dục sẽ phải xác định lại sứ mạng, chiến lược phát triển, lĩnh vực ưu tiên, đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao năng lực nghiên cứu, kiện toàn đội ngũ, thúc đẩy chuyển đổi số và thực hiện tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình.

Chỉ khi giải quyết được bài toán này, việc tổ chức lại hệ thống giáo dục đại học mới thực sự tạo ra những đại học mạnh hơn, chất lượng hơn và đủ sức trở thành động lực phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.