Bệnh lý đường hô hấp tiếp tục là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ phải nhập viện, đặc biệt vào thời điểm giao mùa. Đáng lưu ý, một số trường hợp có thể diễn biến nhanh từ những biểu hiện ho, sốt tưởng chừng đơn giản sang viêm phổi, viêm tiểu phế quản, thậm chí suy hô hấp.

Thông tin từ Bệnh viện Bạch Mai cho biết, nhóm bệnh hô hấp gồm viêm phổi, viêm tiểu phế quản và hen phế quản chiếm khoảng 40-50% tổng số bệnh nhi nhập viện và thường gia tăng vào thời điểm giao mùa.

Nguy cơ đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ, trẻ sơ sinh và trẻ sinh non trước sự lưu hành của các tác nhân như vi-rút hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus hay cúm mùa.

Thực tế điều trị cũng ghi nhận không ít trẻ được đưa đến bệnh viện trong tình trạng bệnh đã nặng. Từ một trẻ còn nhanh nhẹn, quấy khóc, tình trạng sức khỏe có thể thay đổi nhanh, trở nên li bì. Khoảng cách giữa một đợt viêm đường hô hấp trên và tổn thương đường hô hấp dưới như viêm phổi, viêm tiểu phế quản đôi khi chỉ tính bằng vài giờ.

TS.Nguyễn Thành Nam, Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai lưu ý, nhiều phụ huynh thường tập trung vào mức độ sốt hoặc tiếng ho, lượng đờm của trẻ, trong khi nhịp thở là một trong những chỉ số quan trọng giúp nhận biết sớm tình trạng tổn thương, tắc nghẽn đường hô hấp dưới.

Khi vi sinh vật tấn công đường hô hấp dưới gây viêm phổi, viêm tiểu phế quản, diện tích trao đổi khí của phổi có thể bị thu hẹp hoặc các phế quản nhỏ bị bít tắc. Để bù đắp tình trạng thiếu oxy, cơ thể trẻ phản ứng bằng cách tăng tần số thở. Vì vậy, thở nhanh được xem là dấu hiệu lâm sàng sớm cảnh báo viêm phổi.

Cha mẹ có thể theo dõi bằng cách vén áo trẻ, quan sát sự di chuyển của lồng ngực hoặc bụng và đếm nhịp thở trong trọn một phút. Việc đếm nên thực hiện lúc trẻ nằm yên hoặc đang ngủ bởi nếu trẻ quấy khóc hay sốt cao, kết quả có thể không chính xác.

Nếu nhận thấy nhịp thở của trẻ tăng cao bất thường so với lứa tuổi, gia đình cần đưa trẻ đi khám thay vì tiếp tục tự theo dõi và điều trị tại nhà. Đặc biệt, nếu thở nhanh là tín hiệu cảnh báo ban đầu thì rút lõm lồng ngực là dấu hiệu cho thấy tình trạng hô hấp của trẻ đã trở nên nghiêm trọng hơn.

TS.Nguyễn Thành Nam giải thích, khi đường thở tắc nghẽn hoặc phổi giảm khả năng giãn nở do viêm, phù nề, trẻ phải gắng sức nhiều hơn để hít vào. Phụ huynh có thể quan sát thấy phần dưới lồng ngực lõm sâu mỗi lần trẻ hít vào. Với trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi, tình trạng này có thể đi kèm phập phồng cánh mũi, co kéo cơ liên sườn hoặc phát ra tiếng thở rên.

Khi những biểu hiện gắng sức xuất hiện, hệ hô hấp của trẻ đang phải hoạt động quá tải và có nguy cơ kiệt sức nếu không được can thiệp kịp thời. Một số dấu hiệu khác được xem là “báo động đỏ” cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay gồm da tái nhợt, xanh tím quanh môi, niêm mạc lưỡi hoặc đầu ngón tay, chân; trẻ li bì, lơ mơ, khó đánh thức hoặc kích thích, vật vã bất thường, thậm chí co giật.

Tình trạng bỏ bú hoàn toàn, không thể nuốt, nôn tất cả sau ăn hoặc không uống được nước cũng cần được đặc biệt lưu ý. Trẻ xuất hiện những khoảng ngừng thở, thở ngắt quãng hoặc có tiếng thở rít rõ ngay cả lúc nằm yên cần được cấp cứu kịp thời.

Để hạn chế nguy cơ bệnh diễn biến nặng, các bác sỹ khuyến cáo cha mẹ chủ động theo dõi nhịp thở và lồng ngực của trẻ 2-3 lần mỗi ngày nếu trẻ có biểu hiện cảm cúm, ho, sốt.

Phụ huynh không nên tự mua kháng sinh, thuốc giảm ho, thuốc giãn phế quản hoặc thuốc chống viêm cho trẻ khi chưa có chỉ định. Một số thuốc giảm ho sử dụng không phù hợp có thể gây ứ đọng đờm nhầy và che lấp dấu hiệu bệnh đang chuyển nặng.

Gia đình có thể hỗ trợ trẻ bằng cách vệ sinh mũi với nước muối sinh lý, bảo đảm đủ nước và dinh dưỡng, tăng cường bú mẹ đối với trẻ còn bú. Không gian sống cần thông thoáng, đặc biệt tránh để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá.

Cùng với việc phát hiện sớm và điều trị đúng, theo đại diện Bệnh viện Bạch Mai, chủ động tiêm chủng là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh truyền nhiễm có thể gây tổn thương đường hô hấp ở trẻ. Hiện đã có vắc-xin phòng một số tác nhân thường gặp như phế cầu, H. influenzae, cúm, vi-rút hợp bào hô hấp và sởi.

Các gia đình cần đưa trẻ tiêm đầy đủ các vắc-xin phù hợp, đúng lịch và theo khuyến cáo chuyên môn. Việc tiêm chủng của những thành viên khác trong gia đình cũng góp phần giảm nguy cơ lây truyền một số bệnh cho trẻ, nhất là trẻ nhỏ hoặc những trẻ có nguy cơ cao.

Về phòng bệnh cúm bằng vắc-xin, theo bác sỹ Nguyễn Văn My, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, hiệu quả bảo vệ có thể lên tới khoảng 90%. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ thường chỉ duy trì từ 6-12 tháng do virus cúm liên tục biến đổi và xuất hiện các chủng lưu hành mới mỗi năm.

Vì vậy, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo mọi người nên tiêm nhắc vắc-xin cúm hằng năm, với khoảng cách tối thiểu 12 tháng giữa hai mũi tiêm để duy trì hiệu quả phòng bệnh tối ưu. Khuyến cáo này đặc biệt quan trọng đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch - những nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng khi mắc cúm.

Theo bác sỹ Nguyễn Văn My, cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để hình thành lượng kháng thể bảo vệ. Do đó, người dân nên chủ động tiêm phòng trước mùa dịch hoặc ngay khi có điều kiện, thay vì chờ đến khi dịch bùng phát.

"Không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc cúm, vắc-xin còn góp phần làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh nếu không may nhiễm virus, đồng thời hạn chế nguy cơ nhập viện, viêm phổi, suy hô hấp, biến cố tim mạch và tử vong", bác sỹ Nguyễn Văn My nhấn mạnh.

Với phế cầu khuẩn, Bộ Y tế đã cấp phép 5 loại vắc xin phòng phế cầu khuẩn với công nghệ và phạm vi bảo vệ khác nhau. Trong đó, phần lớn sử dụng công nghệ cộng hợp giúp tạo trí nhớ miễn dịch bền vững và tăng hiệu quả bảo vệ lâu dài.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa vắc xin phế cầu khuẩn vào chương trình tiêm chủng mở rộng từ nhiều năm nay nhằm giảm tỷ lệ tử vong và biến chứng ở trẻ nhỏ. Với vi-rút hợp bào hô hấp, vắc-xin Abrysvo phòng RSV của Pfizer đã được triển khai tiêm tại một số cơ sở tiêm chủng

Bên cạnh đó, dinh dưỡng đầy đủ, trong đó trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời, cùng môi trường sống lành mạnh và theo dõi sát các biểu hiện bất thường sẽ tạo thêm “hàng rào” bảo vệ trẻ trước các bệnh lý hô hấp.