Suốt hơn một năm, ông N.Đ.H. (68 tuổi, Hà Nội) phải sống chung với những cơn đau dữ dội ở vùng mặt và trán bên trái. Cảm giác bỏng rát, buốt như điện giật xuất hiện dai dẳng, khiến vùng mặt thường xuyên đỏ rực, giấc ngủ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, sức khỏe ngày càng suy giảm.

Theo thông tin từ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, những cơn đau bắt đầu xuất hiện sau khi ông H. mắc zona thần kinh. Ban đầu, người bệnh chỉ cảm thấy đau rát vùng mặt và trán nhưng chưa xác định được nguyên nhân. Vài ngày sau, các tổn thương ngoài da xuất hiện ở vùng trán phía trên lông mày trái, ông mới được chẩn đoán mắc zona.

Sau quá trình điều trị, những tổn thương trên da dần hồi phục, song các cơn đau không biến mất. Dù phải sử dụng thuốc giảm đau trong nhiều tháng và tái khám định kỳ, tình trạng của ông H. vẫn không cải thiện đáng kể.

Được người quen giới thiệu, bệnh nhân đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương thăm khám trong tình trạng đau nhiều vùng mặt, trán bên trái, mất ngủ kéo dài và mệt mỏi.

TS.Vũ Minh Điền, Phó trưởng khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết, sau khi thăm khám và đánh giá toàn trạng, các bác sỹ xác định bệnh nhân bị đau thần kinh sau zona, một biến chứng có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau khi tổn thương ngoài da đã lành.

Trước tình trạng đau kéo dài, các bác sỹ quyết định điều trị bằng phương pháp tiêm phong bế chọn lọc, sử dụng thuốc chống viêm kết hợp thuốc gây tê tại chỗ nhằm kiểm soát tín hiệu đau tại vùng thần kinh bị ảnh hưởng.

Sau mũi tiêm đầu tiên, tình trạng đau của bệnh nhân giảm rõ rệt. Người bệnh được hẹn tiêm mũi thứ hai sau 10 ngày để tiếp tục kiểm soát triệu chứng.

Theo TS.Vũ Minh Điền, điều trị đau thần kinh sau zona thường phức tạp, đòi hỏi đánh giá cụ thể vị trí, tính chất và mức độ đau để lựa chọn phương pháp phù hợp. Ngoài sử dụng thuốc, một số trường hợp đau kéo dài hoặc đáp ứng kém với điều trị nội khoa có thể được chỉ định các kỹ thuật can thiệp như phong bế thần kinh.

Tuy nhiên, hiệu quả điều trị phụ thuộc vào tình trạng từng người bệnh và có thể cần thực hiện nhiều lần. Người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc giảm đau kéo dài hoặc thay đổi phác đồ khi chưa có chỉ định của bác sỹ.

Các chuyên gia cảnh báo, nhiều người vẫn cho rằng zona thần kinh chỉ gây nổi mụn nước, đau rát ngoài da và sẽ khỏi sau vài tuần. Thực tế, bệnh có thể để lại những tổn thương thần kinh kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Zona thần kinh do virus Varicella-Zoster gây ra, cũng là tác nhân gây bệnh thủy đậu. Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, virus không bị loại bỏ hoàn toàn mà tồn tại tiềm ẩn trong các hạch thần kinh. Nhiều năm sau, đặc biệt khi hệ miễn dịch suy giảm do tuổi tác hoặc bệnh lý, virus có thể tái hoạt động và gây zona.

Biểu hiện thường gặp là đau rát, châm chích, sau đó xuất hiện các mụn nước tập trung thành từng chùm trên nền da đỏ, phân bố dọc theo đường đi của dây thần kinh.

Điều đáng lo ngại là ngay cả khi các mụn nước đã khô và tổn thương da hồi phục, một số người bệnh vẫn phải chịu đựng những cơn đau dai dẳng do dây thần kinh bị tổn thương.

Đau thần kinh sau zona có thể biểu hiện bằng cảm giác bỏng buốt, đau như điện giật, kim châm hoặc đau tăng khi có những kích thích rất nhẹ như quần áo cọ xát, gió thổi hay chạm vào vùng da từng bị tổn thương.

Đối với người cao tuổi, tình trạng đau kéo dài dễ dẫn đến mất ngủ, mệt mỏi, suy giảm khả năng vận động và ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần. Một số trường hợp phải điều trị trong nhiều tháng, nhiều năm nhưng vẫn khó kiểm soát hoàn toàn triệu chứng.

Đặc biệt, zona xuất hiện ở vùng mặt, trán hoặc quanh mắt còn tiềm ẩn nguy cơ tổn thương giác mạc, suy giảm thị lực, thậm chí mất thị lực nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Bệnh cũng có thể gây ra các biến chứng thần kinh khác, dù ít gặp hơn.

TS.Vũ Minh Điền nhấn mạnh, điều trị zona ngay từ giai đoạn sớm có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát bệnh và hạn chế biến chứng. Người dân cần đến cơ sở y tế khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, đặc biệt là đau rát bất thường kèm phát ban hoặc mụn nước ở một bên mặt, quanh mắt.

Từ trường hợp bệnh nhân phải chịu đựng cơn đau suốt hơn một năm, các bác sỹ nhấn mạnh vai trò của phòng bệnh chủ động, nhất là đối với người cao tuổi và những người có hệ miễn dịch suy giảm.

Theo TS.Vũ Minh Điền, người từ 60 tuổi trở lên, người mắc bệnh lý nền, ung thư, suy giảm miễn dịch hoặc phải sử dụng thuốc corticosteroid kéo dài nên chủ động trao đổi với bác sỹ về việc tiêm vắc-xin phòng zona.

Đáng chú ý, người từng mắc zona vẫn có nguy cơ tái phát do virus tiếp tục tồn tại trong cơ thể. Vì vậy, việc đã mắc bệnh trước đó không đồng nghĩa người bệnh được bảo vệ hoàn toàn trước những đợt zona tiếp theo.

Theo khuyến cáo được Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) công bố, vắc-xin tái tổ hợp phòng zona có hiệu quả trên 90% trong phòng ngừa zona và đau thần kinh sau zona ở người từ 50 tuổi trở lên có hệ miễn dịch khỏe mạnh. Hiệu quả bảo vệ có thể khác nhau tùy độ tuổi và tình trạng miễn dịch.

Thạc sỹ Nguyễn Minh Hồng, Hệ thống tiêm chủng Long Châu cho biết, vắc-xin phòng zona Shingrix được chỉ định cho người từ 50 tuổi trở lên và người từ 18 tuổi trở lên có nguy cơ mắc zona cao do suy giảm hoặc ức chế miễn dịch bởi bệnh lý hay quá trình điều trị.

Phác đồ tiêm thông thường gồm hai mũi, cách nhau từ 2 đến 6 tháng. Với một số người suy giảm miễn dịch cần hoàn thành lịch tiêm sớm, bác sỹ có thể chỉ định mũi thứ hai sau 1 đến 2 tháng, tùy tình trạng cụ thể.

Các khuyến cáo chuyên môn cũng lưu ý, người đã từng mắc zona vẫn nên được tư vấn tiêm phòng sau khi đợt bệnh cấp đã kết thúc. Vắc-xin không có tác dụng điều trị cơn zona đang diễn ra hoặc chữa khỏi tình trạng đau thần kinh đã xuất hiện, nhưng có thể giúp giảm nguy cơ mắc zona trong tương lai và những biến chứng liên quan.

Vắc-xin phòng zona hiện có hai nhóm gồm vắc-xin tái tổ hợp và vắc-xin sống giảm độc lực. Trong đó, vắc-xin tái tổ hợp không chứa virus sống, sử dụng hệ thống chất bổ trợ để tăng đáp ứng miễn dịch. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy vắc-xin tái tổ hợp có thể đạt hiệu quả bảo vệ lên tới 97% đối với bệnh zona và khoảng 90-91% đối với biến chứng đau thần kinh sau zona, tùy nhóm đối tượng và điều kiện nghiên cứu.

"Tuy nhiên việc lựa chọn vắc-xin và thời điểm tiêm cần được nhân viên y tế tư vấn dựa trên độ tuổi, tình trạng miễn dịch, bệnh nền và các thuốc người dân đang sử dụng. Vắc-xin phòng zona cũng không phải là vắc-xin phòng thủy đậu và không thể sử dụng thay thế cho nhau", vị bác sỹ nói thêm.

Ngoài tiêm chủng, các chuyên gia khuyến cáo, người dân cần duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, kiểm soát tốt bệnh nền và tuân thủ điều trị đối với các bệnh lý mạn tính, góp phần bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, ung thư, HIV, bệnh tự miễn, người ghép tạng và người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần đặc biệt chú ý những biểu hiện bất thường trên da và các cơn đau kéo dài.