Những ngày nghỉ lễ dài luôn là khoảng thời gian mà hệ thống y tế phải đối mặt với những ca cấp cứu do tai nạn và bệnh tật do đặc sinh hoạt, ăn uống.

Trong đó, ngộ độc thực phẩm và ngộ độc rượu giả là một nguy cơ đáng lo, không chỉ vì tần suất tăng cao mà còn vì mức độ nguy hiểm khó lường.

TS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai phân tích, vào dịp Tết, người dân tiêu thụ thực phẩm nhiều hơn bình thường, trong khi nguồn cung đưa ra thị trường cũng tăng mạnh.

Đi cùng với đó là thực tế có những sản phẩm được kiểm soát tốt, nhưng cũng không ít sản phẩm được làm theo quy mô nhỏ lẻ, tự phát, hoặc mua bán theo kiểu “người quen”, “hàng nhà làm”, mua qua mạng mà gần như không thể kiểm chứng chất lượng.

Vấn đề nguy hiểm nằm ở chỗ, thực phẩm vốn là nguồn cung cấp dinh dưỡng cho cơ thể, nhưng trong nhiều trường hợp lại trở thành “vật trung gian” mang theo vi sinh vật có hại, độc tố hoặc hóa chất, đủ sức gây bệnh và đe dọa tính mạng.

Theo bác sỹ Nguyễn Trung Nguyên, nguyên nhân ngộ độc thực phẩm rất đa dạng, nhưng có thể chia thành ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là do vi sinh vật và độc tố của vi sinh vật, chủ yếu là vi khuẩn. Đây là nhóm phổ biến nhất và thường gây ra các biểu hiện cấp tính như đau bụng, nôn, tiêu chảy.

Nhóm thứ hai là thực phẩm có sẵn chất độc, tức bản thân sinh vật đã chứa độc tố. Điển hình là một số loại nấm độc, cá nóc hoặc các loài sinh vật lạ, ít khi được sử dụng làm thực phẩm.

Nhóm thứ ba là thực phẩm bị nhiễm hóa chất. Nguy cơ này có thể xảy ra ở bất kỳ khâu nào, từ sản xuất, vận chuyển, bảo quản, chế biến cho tới khi lên bàn ăn. Đó có thể là hóa chất bảo vệ thực vật, chất bảo quản, phụ gia thực phẩm, thậm chí là hóa chất bị đưa vào một cách cố tình hoặc do nhầm lẫn.

Điều đáng ngại là các bệnh và ngộ độc do hóa chất thường diễn tiến kín đáo, hậu quả chậm và kéo dài, khiến việc phát hiện trở nên vô cùng khó khăn.

TS.Nguyên nhấn mạnh, nếu ngộ độc cấp tính thường khiến người bệnh “đổ gục” ngay sau bữa ăn, thì ngộ độc mạn tính do phơi nhiễm hóa chất lại giống như một vết rạn âm thầm. Ngộ độc không bùng lên ngay, nhưng có thể để lại hậu quả dai dẳng lên gan, thận, hệ tiêu hóa, hệ thần kinh, thậm chí là nguy cơ ung thư. Khi người bệnh nhận ra, đôi khi mọi thứ đã đi quá xa.

Ở miền Bắc, thời tiết mùa đông xuân lạnh có thể làm giảm phần nào nguy cơ vi sinh vật so với mùa hè. Tuy nhiên, bác sỹ Nguyễn Trung Nguyên cảnh báo, nguy cơ tăng lên rõ rệt khi thời tiết chuyển từ lạnh sang ấm, đặc biệt vào những ngày nồm ẩm. Khi đó, vi sinh vật phát triển rất nhanh và chỉ cần bảo quản hoặc chế biến không đúng cách, nguy cơ ngộ độc sẽ tăng mạnh.

Một sai lầm thường gặp trong dịp Tết là nấu sẵn và tích trữ thực phẩm nhiều ngày, hâm đi hâm lại nhiều lần. Trong khi đó, ở điều kiện khí hậu Việt Nam, đặc biệt với các thực phẩm giàu đạm như thịt, cá, trứng, sữa, chỉ cần để ngoài vài giờ đã có nguy cơ hỏng, trở thành môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển.

Bác sỹ Nguyên khuyến cáo nguyên tắc cơ bản là ăn chín, uống sôi, chế biến xong nên ăn sớm, không để ngoài môi trường quá lâu. Sau bữa ăn, nếu muốn bảo quản thì cần đun sôi lại rồi mới cất giữ.

Thực phẩm sống và chín phải tách riêng, kể cả dụng cụ chế biến. Việc bảo quản cũng phải đúng nhiệt độ, không để quá lâu trong tủ lạnh, ngăn mát chỉ nên để tới ngày hôm sau, còn ngăn đông có thể lâu hơn. Khu vực chế biến cần sạch, tránh chuột bọ, côn trùng, bề mặt bếp sạch và bàn tay sạch.

Nếu ngộ độc thực phẩm thường khiến người bệnh nghĩ đến đau bụng, nôn ói, tiêu chảy, thì ngộ độc rượu giả lại là một thảm họa có thể đến nhanh và kết thúc bằng cái chết hoặc tàn phế.

Đại diện Bệnh viện Bạch Mai cho biết, ngộ độc ethanol thông thường có thể gây lơ mơ, hôn mê, suy hô hấp, tụt huyết áp và tử vong. Rượu còn làm mất kiểm soát hành vi, dẫn tới tai nạn giao thông, bạo lực, xung đột và rối loạn tâm thần.

Nhưng nguy hiểm nhất là ngộ độc cồn công nghiệp methanol. Đây là dạng ngộ độc cực kỳ nghiêm trọng, có thể gây mù mắt, tổn thương não, tỷ lệ tử vong rất cao. Đáng lưu ý, methanol thường không xảy ra đúng mấy ngày Tết, mà xuất hiện trước và sau Tết, khi người dân uống rượu không rõ nguồn gốc bên ngoài.

Chỉ một cuộc liên hoan, một bữa gặp mặt, một chén rượu “không nhãn mác”, đôi khi đủ biến niềm vui đầu năm thành bi kịch. Dấu hiệu điển hình nhất để nhận biết ngộ độc thực phẩm là có từ hai người trở lên cùng ăn một loại thực phẩm và cùng xuất hiện triệu chứng giống nhau sau đó, trong khi người không ăn thì không bị.

Các biểu hiện thường gặp gồm đau bụng, nôn, tiêu chảy, xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau ăn. Tuy nhiên, vẫn có trường hợp chỉ một người ăn nên chỉ người đó bị.

Người dân cần đến cơ sở y tế ngay nếu có các dấu hiệu nặng như nôn và tiêu chảy nhiều gây mất nước, nôn nhiều không thể uống được, sốt cao liên tục, đau bụng dữ dội hoặc đau kéo dài, kèm các biểu hiện nặng của nhiễm trùng hoặc mất nước như mệt lả, rét run, tụt huyết áp, tiểu ít.

Đặc biệt, bác sỹ nhấn mạnh cần cảnh giác với các biểu hiện không thuộc tiêu hóa mà liên quan tới các cơ quan khác như thần kinh, rối loạn cảm giác, yếu cơ, liệt, lơ mơ, hôn mê, co giật, rối loạn tâm thần, tim mạch, nhịp tim bất thường, khó thở, vàng da hoặc rối loạn tiết niệu.

Trong khi đó, các trường hợp nhẹ có thể theo dõi tại nhà chỉ khi nôn ít, tiêu chảy ít, đau bụng nhẹ, có thể tự uống nước, sốt nhẹ hoặc không sốt và các triệu chứng có xu hướng giảm dần.

Một bữa ăn ngày Tết, một món “nhà làm”, một bình rượu ngâm của người quen, một mẻ thực phẩm mua vội trên mạng có thể mang theo rủi ro mà người dân không nhìn thấy bằng mắt thường. Điều đáng sợ nhất của ngộ độc thực phẩm và rượu giả là nó không báo trước, nhưng hậu quả lại đến rất thật, rất nhanh và rất nặng nề.

Tết là thời điểm đoàn viên, nhưng cũng là lúc nhiều gia đình có thể phải đối mặt với những cuộc cấp cứu bất ngờ chỉ vì sự chủ quan trong lựa chọn, chế biến và bảo quản thực phẩm. Giữ an toàn cho bữa ăn không chỉ là chuyện vệ sinh, đó là trách nhiệm bảo vệ sức khỏe, tính mạng của chính mình và những người thân yêu.