Đề xuất điều chỉnh kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 công lập từ ba môn xuống còn hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn đang thu hút sự quan tâm của phụ huynh, học sinh và các cơ sở giáo dục. Nội dung này được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra trong dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp giáo dục phổ thông, công bố ngày 23/10 và lấy ý kiến rộng rãi đến hết ngày 1/11/2026.

Điểm đáng chú ý của dự thảo là sự thay đổi trong cách tiếp cận công tác tuyển sinh, chuyển trọng tâm từ tổ chức kỳ thi để tuyển chọn sang bảo đảm điều kiện tiếp nhận học sinh, giảm những áp lực không cần thiết và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục phổ thông.

Lý giải về đề xuất này, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, việc giảm số môn thi xuất phát từ những thay đổi trong thực tiễn tuyển sinh cũng như yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay.

Qua rà soát, cơ quan quản lý nhận thấy số học sinh phải tham gia kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 có thể giảm trong thời gian tới, bởi nhiều địa phương đang từng bước mở rộng khả năng tiếp nhận học sinh sau trung học cơ sở.

Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở được vào lớp 10 trên cả nước đã tăng từ khoảng 75% lên hơn 80%, thậm chí có địa phương đạt mức 95-97%. Với định hướng mở rộng cơ hội học tập ở bậc trung học phổ thông, một số địa phương có thể tiến tới xét tuyển thay vì tổ chức kỳ thi cạnh tranh như trước.

Trong điều kiện đó, việc duy trì một kỳ thi với nhiều môn ở tất cả địa phương có thể không còn phù hợp với nhu cầu thực tế, nhất là tại những khu vực mà khả năng tiếp nhận của các trường đáp ứng phần lớn nguyện vọng học tập của học sinh.

Dự thảo vì vậy tiếp tục cho phép các địa phương lựa chọn một trong ba phương thức tuyển sinh, gồm xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp thi tuyển với xét tuyển. Riêng trường hợp tổ chức thi tuyển, số môn thi được đề xuất giảm xuống còn Toán và Ngữ văn.

Định hướng này cũng gắn với chủ trương bảo đảm quyền được học tập, hạn chế việc sử dụng các kỳ thi như một rào cản khiến học sinh mất cơ hội tiếp tục học lên. Thay vì đặt nặng yêu cầu sàng lọc, công tác tuyển sinh cần được tổ chức phù hợp với điều kiện trường lớp, đội ngũ giáo viên và nhu cầu học tập của từng địa phương.

Một lý do khác được Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh là tác động của kỳ thi đối với quá trình học tập ở cấp trung học cơ sở.

Thực tế cho thấy, môn học được lựa chọn để thi tuyển thường nhận được sự quan tâm đặc biệt của học sinh và phụ huynh, kéo theo xu hướng tăng thời gian ôn luyện, học thêm và tập trung nguồn lực cho các môn thi. Điều này có thể khiến việc học tập bị chi phối bởi yêu cầu vượt qua kỳ thi, thay vì phát triển đồng đều kiến thức, kỹ năng và năng lực cá nhân.

Ông Thái Văn Tài cho rằng, nếu cơ chế thi tuyển vô tình định hướng học sinh tập trung vào một số môn nhất định, mục tiêu giáo dục toàn diện sẽ khó được thực hiện đầy đủ. Việc học cần tạo cơ hội để mỗi học sinh khám phá năng lực, sở thích và định hướng phát triển của bản thân, trong khi kỳ thi chỉ nên là công cụ được áp dụng ở những trường hợp cần thiết để tổ chức tuyển sinh.

Trên tinh thần đó, giảm số môn thi không đơn thuần là giảm một bài kiểm tra, mà còn hướng tới điều chỉnh nhận thức về vai trò của kỳ thi trong toàn bộ quá trình giáo dục.

Đối với những địa phương vẫn phải tổ chức thi tuyển, dự thảo quy định thời gian làm bài môn Ngữ văn là 120 phút, môn Toán từ 90 đến 120 phút. Nội dung đề thi phải bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông cấp trung học cơ sở, không vượt quá phạm vi chương trình.

Riêng tuyển sinh vào trường trung học phổ thông chuyên, học sinh phải tham dự các môn thi chung cùng một môn thi chuyên tương ứng. Đề thi chuyên được xây dựng riêng, bảo đảm khả năng phân hóa và lựa chọn học sinh có năng khiếu phù hợp với đặc thù từng môn học.

Việc tinh giản số môn thi cũng được kỳ vọng giúp các địa phương giảm khối lượng tổ chức, từ xây dựng đề thi, bố trí nhân lực coi thi, chấm thi đến sử dụng cơ sở vật chất và kinh phí, đồng thời tạo sự ổn định để học sinh chủ động xây dựng kế hoạch học tập.

Dù được kỳ vọng giảm áp lực cho học sinh, phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn cũng làm xuất hiện những ý kiến khác nhau, đặc biệt liên quan đến nguy cơ học lệch và vai trò của môn Ngoại ngữ trong chương trình giáo dục phổ thông.

Trước đó, quy định hiện hành xác định kỳ thi tuyển sinh lớp 10 công lập gồm ba môn hoặc bài thi, trong đó Toán và Ngữ văn là hai môn bắt buộc, còn môn thứ ba do địa phương lựa chọn. Cơ chế thay đổi môn thi thứ ba được đặt ra nhằm hạn chế tình trạng học sinh chỉ tập trung vào một số môn học nhất định.

Bởi vậy, đề xuất bỏ môn thi thứ ba làm dấy lên băn khoăn liệu việc giảm số môn có thực sự thúc đẩy giáo dục toàn diện hay có thể khiến học sinh dành nhiều thời gian hơn cho Toán và Ngữ văn, trong khi giảm sự quan tâm đối với những môn học khác.

Đặc biệt, một bộ phận phụ huynh lo ngại việc không đưa Tiếng Anh vào kỳ thi tuyển sinh có thể ảnh hưởng đến động lực học ngoại ngữ, nhất là trong giai đoạn ngành giáo dục đang thúc đẩy mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Ở chiều ngược lại, nhiều ý kiến ủng hộ phương án giảm môn thi bởi áp lực tuyển sinh lớp 10 hiện vẫn là mối quan tâm lớn của các gia đình, đặc biệt tại các đô thị có mức độ cạnh tranh cao. Việc phải ôn luyện đồng thời nhiều môn trong thời gian dài có thể tạo thêm gánh nặng về thời gian, tâm lý và chi phí học tập.

Những quan điểm khác nhau cho thấy việc điều chỉnh số môn thi cần được xem xét trong mối quan hệ với mục tiêu giáo dục toàn diện, khả năng đánh giá năng lực học sinh và điều kiện tuyển sinh thực tế.

Về nguyên tắc, số môn thi giảm không có nghĩa yêu cầu học tập đối với các môn còn lại được hạ thấp. Chương trình Giáo dục phổ thông vẫn quy định đầy đủ mục tiêu, nội dung và chuẩn đầu ra đối với từng môn học. Chất lượng giáo dục cần được bảo đảm thông qua hoạt động dạy học, kiểm tra, đánh giá thường xuyên và quá trình phát triển năng lực của học sinh trong suốt cấp học, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào một kỳ thi chuyển cấp.

Tuy nhiên, để định hướng này đi vào thực chất, các cơ sở giáo dục cần có giải pháp duy trì động lực học tập đồng đều giữa các môn. Nếu việc thay đổi chỉ dừng ở giảm môn thi mà chưa đi kèm đổi mới kiểm tra, đánh giá và tổ chức dạy học, nguy cơ học sinh tập trung quá mức vào các môn phục vụ tuyển sinh vẫn có thể xảy ra.

Một vấn đề khác là sự khác biệt về điều kiện tuyển sinh giữa các địa phương. Tại những khu vực có đủ trường lớp, việc áp dụng xét tuyển có thể góp phần giảm đáng kể áp lực chuyển cấp. Ngược lại, ở các thành phố lớn, số lượng thí sinh đăng ký vào một số trường công lập vẫn có thể vượt xa chỉ tiêu, khiến kỳ thi tuyển sinh tiếp tục mang tính cạnh tranh cao dù số môn được giảm.

Điều này cho thấy giảm số môn thi mới chỉ giải quyết một phần áp lực. Về lâu dài, khả năng mở rộng cơ hội học tập còn phụ thuộc vào quy hoạch mạng lưới trường lớp, đầu tư cơ sở vật chất, phát triển đội ngũ giáo viên và phân bổ nguồn lực giáo dục phù hợp với sự gia tăng dân số học đường.

Dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp cũng đặt ra yêu cầu tạo điều kiện để học sinh được học gần nhà, chủ động chuẩn bị các điều kiện tiếp nhận và thu hẹp chênh lệch chất lượng giữa các cơ sở giáo dục.

Định hướng này có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý, bởi việc giảm áp lực tuyển sinh không thể chỉ thực hiện thông qua thay đổi hình thức thi cử mà cần nâng cao năng lực đáp ứng của hệ thống trường học.

Khi chất lượng giáo dục giữa các trường từng bước được cải thiện, khoảng cách về điều kiện học tập được thu hẹp và cơ hội tiếp cận trường công lập được mở rộng, áp lực cạnh tranh vào một số trường có thể giảm, qua đó tạo điều kiện để học sinh lựa chọn môi trường học tập phù hợp với năng lực và nhu cầu.

Trên phương diện quản lý, việc cho phép địa phương linh hoạt lựa chọn phương thức tuyển sinh cũng đòi hỏi quy định rõ ràng về tiêu chí đánh giá, tính công bằng và trách nhiệm công khai thông tin. Đặc biệt, với phương thức xét tuyển hoặc kết hợp thi tuyển và xét tuyển, chất lượng đánh giá học sinh ở cấp trung học cơ sở cần được bảo đảm để hạn chế chênh lệch giữa các trường.

Đề xuất thi tuyển vào lớp 10 với hai môn Toán và Ngữ văn hiện vẫn trong quá trình lấy ý kiến, chưa phải quy định chính thức áp dụng. Những phản hồi từ cơ sở giáo dục, chuyên gia, phụ huynh và học sinh sẽ là căn cứ quan trọng để Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp tục hoàn thiện phương án.