Chuyển từ kiểm tra dàn trải sang quản lý theo mức độ nguy cơ

Trong bối cảnh yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm ngày càng cao, cùng với áp lực cải thiện môi trường kinh doanh và thúc đẩy lưu thông hàng hóa, việc đổi mới phương thức kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu đang trở thành một nội dung đáng chú ý trong quá trình sửa đổi Luật An toàn thực phẩm.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), đang được xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đặt trọng tâm vào việc chuyển đổi phương thức quản lý từ kiểm tra dàn trải sang kiểm soát có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên mức độ nguy cơ của sản phẩm và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.

Một trong những thay đổi quan trọng là việc xây dựng các quy định về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Codex). Phương pháp này bao gồm ba hoạt động có mối liên hệ chặt chẽ: đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ.

Trong đó, đánh giá nguy cơ nhằm xác định một cách khoa học, khách quan khả năng xuất hiện và mức độ ảnh hưởng của các mối nguy đối với an toàn thực phẩm. Kết quả phân tích là cơ sở để cơ quan quản lý lựa chọn, điều chỉnh các biện pháp kiểm soát phù hợp, từ xây dựng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu đến hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc và xử lý sự cố.

Cách tiếp cận này hướng tới khắc phục tình trạng áp dụng biện pháp kiểm tra tương tự đối với những nhóm thực phẩm có mức độ rủi ro khác nhau. Thay vì phân bổ nguồn lực đồng đều, cơ quan quản lý có thể tập trung kiểm soát các sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ cao, đồng thời đơn giản hóa thủ tục đối với những trường hợp có mức độ nguy cơ thấp và lịch sử tuân thủ tốt.

Đáng chú ý, việc chuyển mạnh sang hậu kiểm không đồng nghĩa với nới lỏng yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm. Trái lại, phương thức quản lý mới đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực giám sát thị trường, phát hiện vi phạm, truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm không bảo đảm chất lượng.

Một trong những vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm khi sửa đổi chính sách là nguy cơ phát sinh thủ tục, kéo dài thời gian thông quan và làm gián đoạn chuỗi cung ứng thực phẩm nhập khẩu.

Đối với nhóm hàng hóa có yêu cầu bảo quản nghiêm ngặt hoặc thời hạn sử dụng ngắn, việc chậm thông quan có thể làm gia tăng chi phí lưu kho, vận chuyển, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Từ thực tế này, dự thảo Luật tiếp tục duy trì ba phương thức kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm, trên cơ sở kế thừa quy định của Luật An toàn thực phẩm năm 2010.

Điểm đáng chú ý nằm ở cách thức áp dụng các phương thức kiểm tra theo mức độ nguy cơ, thay vì mở rộng kiểm tra một cách dàn trải.

Đối với phương thức kiểm tra thông thường, định hướng tại dự thảo nghị định quy định chi tiết cho phép lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định. Lô hàng có thể được thông quan mà không phải chờ kết quả thử nghiệm. Trường hợp kết quả cho thấy chỉ tiêu an toàn thực phẩm không đạt yêu cầu, cơ quan chức năng sẽ thực hiện truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý theo quy định.

Cơ chế này được kỳ vọng góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm áp lực cho cơ quan kiểm tra và hạn chế chi phí phát sinh đối với doanh nghiệp. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm khả năng theo dõi, truy xuất và xử lý hiệu quả đối với các lô hàng đã được đưa vào lưu thông.

Đối với phương thức kiểm tra giảm, dự thảo nghị định kế thừa ba trường hợp được quy định tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, trong đó có sản phẩm được sản xuất tại cơ sở áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000.

Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung các trường hợp được xem xét áp dụng kiểm tra giảm, bao gồm sản phẩm nông sản có nguồn gốc thực vật được sản xuất tại cơ sở đạt các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GlobalGAP, ASEAN GAP, tiêu chuẩn hữu cơ, Rainforest Alliance hoặc tương đương.

Các lô hàng có kết quả thử nghiệm do tổ chức thử nghiệm đáp ứng tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 và được Việt Nam công nhận hoặc thừa nhận tại nước xuất khẩu cũng thuộc diện được đề xuất áp dụng cơ chế này.

Khi có kết quả phân tích nguy cơ, việc kiểm tra giảm sẽ được áp dụng đối với sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ thấp. Ngay cả sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ cao cũng có thể được chuyển sang phương thức kiểm tra giảm nếu đáp ứng các điều kiện về lịch sử tuân thủ và kết quả kiểm tra qua những lần nhập khẩu liên tiếp.

Ngược lại, phương thức kiểm tra chặt được tập trung áp dụng đối với các sản phẩm có nguy cơ cao. Dự thảo đồng thời thiết kế cơ chế chuyển từ kiểm tra chặt sang kiểm tra thông thường hoặc kiểm tra giảm đối với những trường hợp chứng minh được quá trình tuân thủ tốt.

Cách thức phân loại này tạo ra sự khác biệt trong quản lý giữa doanh nghiệp chấp hành nghiêm túc quy định và doanh nghiệp có nguy cơ vi phạm. Việc duy trì lịch sử tuân thủ tốt cũng trở thành yếu tố có thể tác động trực tiếp đến thời gian, chi phí thực hiện thủ tục nhập khẩu.

Ngoài ra, dự thảo tiếp tục kế thừa chín trường hợp miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm theo Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, đồng thời đề xuất bổ sung ba nhóm trường hợp liên quan đến hàng hóa chuyên dùng phục vụ quốc phòng, an ninh; hàng hóa trao đổi của cư dân biên giới trong định mức quy định; cùng một số loại hàng hóa phục vụ tiêu dùng cá nhân, xuất nhập khẩu tại chỗ và giao dịch giữa doanh nghiệp trong các khu vực có chế độ hải quan riêng.

Việc mở rộng phạm vi miễn, giảm kiểm tra, nếu được thiết kế và thực hiện phù hợp, có thể góp phần tiết kiệm nguồn lực quản lý, giảm chi phí tuân thủ và hạn chế những thủ tục không cần thiết trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Tuy nhiên, sự thuận lợi về thủ tục cần đi đôi với trách nhiệm của doanh nghiệp đối với chất lượng, an toàn sản phẩm. Những trường hợp được miễn hoặc giảm kiểm tra tại khâu nhập khẩu vẫn phải tuân thủ các quy định pháp luật có liên quan và chịu sự giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Nâng cao năng lực kiểm nghiệm, tạo nền tảng cho hậu kiểm

Nếu giảm tỷ lệ kiểm tra trước thông quan nhưng năng lực hậu kiểm không được tăng cường, nguy cơ sản phẩm không bảo đảm an toàn lưu thông trên thị trường có thể gia tăng. Do đó, phát triển mạng lưới thử nghiệm, nâng cao chất lượng phân tích và tổ chức lấy mẫu chủ động được xác định là những điều kiện quan trọng để triển khai phương thức quản lý mới.

Thông tin trong tài liệu xây dựng chính sách cho thấy, hiện ba ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có tổng cộng 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Hệ thống này được đánh giá cơ bản có khả năng phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu. Tuy nhiên, việc nâng cao năng lực kiểm nghiệm vẫn cần được tiếp tục thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Theo định hướng tại Quyết định số 1658/QĐ-BYT ngày 8/6/2026 của Bộ Y tế về hoàn thiện quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, ngành y tế sẽ tập trung phát triển hai trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm An toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia tại Khánh Hòa và TP.HCM.

Đồng thời, Bộ Y tế định hướng huy động các trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh có đủ năng lực tham gia hoạt động thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Hiện đã có bốn trung tâm được chỉ định thực hiện nhiệm vụ này và dự kiến tiếp tục mở rộng thêm 30 trung tâm trong thời gian tới.

Cùng với mở rộng mạng lưới, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) bổ sung quy định tăng cường vai trò của các tổ chức thử nghiệm nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu thực phẩm đang lưu thông trên thị trường.

Theo định hướng chính sách, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí ngân sách địa phương để tăng cường hoạt động lấy mẫu, thử nghiệm phục vụ hậu kiểm.

Nội dung này có ý nghĩa quan trọng bởi hoạt động kiểm soát an toàn thực phẩm không thể chỉ giới hạn tại cửa khẩu. Việc giám sát cần được thực hiện xuyên suốt quá trình phân phối, kinh doanh và tiêu dùng, đặc biệt đối với những nhóm sản phẩm có nguy cơ cao hoặc phát sinh dấu hiệu bất thường.

Bên cạnh nguồn lực công, dự thảo còn mở rộng sự tham gia của các tổ chức thử nghiệm tư nhân đáp ứng điều kiện, bao gồm hoạt động thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước.

Định hướng xã hội hóa hoạt động kiểm nghiệm có thể góp phần huy động thêm nguồn lực đầu tư, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ thử nghiệm và giảm áp lực đối với hệ thống công lập.

Dù vậy, việc mở rộng mạng lưới cần gắn với kiểm soát chất lượng, bảo đảm tính độc lập, khách quan và độ tin cậy của kết quả thử nghiệm. Đây là yêu cầu quan trọng để các quyết định quản lý dựa trên kết quả kiểm nghiệm có đủ cơ sở khoa học và pháp lý.

Cùng với đổi mới cơ chế kiểm tra và nâng cao năng lực kiểm nghiệm, chuyển đổi số được xác định là một trong những trụ cột của phương thức quản lý an toàn thực phẩm theo nguy cơ.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dành một chương riêng quy định về hệ thống thông tin và dữ liệu an toàn thực phẩm, hướng tới hình thành nền tảng quản lý thống nhất, phục vụ giám sát và truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Theo định hướng này, hệ thống dữ liệu sẽ tích hợp thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm; quá trình sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến, phân phối và lưu thông; cùng lịch sử chấp hành quy định pháp luật của doanh nghiệp.

Đối với hoạt động nhập khẩu, thông tin về mức độ nguy cơ của sản phẩm và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp là căn cứ quan trọng để cơ quan chức năng quyết định phương thức kiểm tra phù hợp.

Doanh nghiệp có quá trình tuân thủ tốt có thể được xem xét áp dụng phương thức kiểm tra giảm theo quy định. Ngược lại, những trường hợp có vi phạm hoặc xuất hiện yếu tố nguy cơ sẽ phải chịu biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn.

Việc ứng dụng dữ liệu số còn tạo điều kiện tăng cường kết nối giữa các cơ quan thực hiện chức năng quản lý an toàn thực phẩm và cơ quan hải quan, góp phần giảm khâu xử lý thủ công, hạn chế trùng lặp thông tin và nâng cao tính minh bạch trong giải quyết thủ tục.

Đáng chú ý, dự thảo đặt ra định hướng thực hiện 100% thủ tục kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm trên môi trường điện tử, đồng thời cập nhật kết quả kiểm tra vào hệ thống dữ liệu để phục vụ hoạt động thông quan và giám sát sau thông quan.

Nếu được triển khai đồng bộ, cơ chế này sẽ giúp quá trình quản lý chuyển từ xử lý hồ sơ riêng lẻ sang giám sát dựa trên dữ liệu, tạo điều kiện phát hiện sớm những sản phẩm, doanh nghiệp hoặc chuỗi cung ứng có dấu hiệu rủi ro.

Tuy nhiên, hiệu quả chuyển đổi số còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu đầu vào, khả năng kết nối giữa các hệ thống và mức độ phối hợp của cơ quan quản lý. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu cần đi kèm với cơ chế cập nhật thường xuyên, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm an toàn thông tin.

Ở góc độ doanh nghiệp, hệ thống quản lý minh bạch, có khả năng ghi nhận lịch sử tuân thủ cũng tạo động lực đầu tư vào quản trị chất lượng, kiểm soát nguồn gốc và duy trì các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh.