Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề xuất giảm thủ tục hành chính, tăng cường hậu kiểm và kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, hướng tới phương thức quản lý linh hoạt, phù hợp hơn với thực tiễn kinh doanh nhỏ lẻ.

Giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người buôn bán nhỏ lẻ

Từ những gánh hàng rong, xe đẩy đến các quán ăn đường phố, hoạt động buôn bán thực phẩm nhỏ lẻ đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống, góp phần tạo nên nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của Việt Nam. Đằng sau những điểm bán hàng bình dị ấy còn là sinh kế, nguồn thu nhập hằng ngày của hàng triệu người lao động.

Song, bảo đảm an toàn thực phẩm đối với loại hình kinh doanh này luôn là thách thức đối với cơ quan quản lý. Đặc điểm kinh doanh phân tán, thường xuyên di chuyển, điều kiện cơ sở vật chất đơn giản, nguồn nước hạn chế, cùng thói quen mua nguyên liệu giá rẻ, không rõ nguồn gốc tại các chợ truyền thống khiến nguy cơ mất an toàn thực phẩm khó kiểm soát.

Những hạn chế về điều kiện vệ sinh, nguồn nguyên liệu và phương thức bảo quản có thể dẫn đến ngộ độc thực phẩm, thậm chí gây ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe người tiêu dùng.

Yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng đòi hỏi hoạt động kinh doanh thức ăn đường phố phải được quản lý chặt chẽ. Nhưng áp dụng những điều kiện, thủ tục hành chính thiếu phù hợp với đặc thù buôn bán nhỏ lẻ cũng có thể tạo thêm gánh nặng cho người lao động.

Giải quyết hài hòa hai yêu cầu ấy là một trong những nội dung được đặt ra trong quá trình xây dựng Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Thay vì áp dụng phương thức quản lý cứng nhắc, dự thảo hướng tới cơ chế linh hoạt hơn, lấy sức khỏe người dân làm ưu tiên hàng đầu, đồng thời cắt giảm những rào cản hành chính không cần thiết để tạo điều kiện cho người kinh doanh duy trì sinh kế.

Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất miễn cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, người bán hàng rong và cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố.

Cùng với đó, thực phẩm được chế biến tại các cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố và cơ sở nhỏ lẻ cũng thuộc diện miễn đăng ký bản công bố sản phẩm, miễn công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Việc cắt giảm các thủ tục tiền kiểm được kỳ vọng giúp người buôn bán nhỏ lẻ tiết kiệm thời gian, chi phí, giảm bớt những trở ngại trong quá trình tham gia hoạt động kinh doanh.

Đối với những người có nguồn vốn hạn chế, thu nhập phụ thuộc vào việc buôn bán hằng ngày, sự thông thoáng về thủ tục có ý nghĩa thiết thực, tạo điều kiện để duy trì hoạt động mưu sinh phù hợp với khả năng và hoàn cảnh thực tế.

Dù vậy, giảm thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng các yêu cầu về an toàn thực phẩm. Theo dự thảo, các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, điểm bán thức ăn đường phố và điểm bán hàng lưu động, dù được miễn cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, vẫn phải tuân thủ những điều kiện vệ sinh tối thiểu.

Cụ thể, người kinh doanh phải sử dụng nguồn nước bảo đảm tiêu chuẩn nước sạch sinh hoạt; địa điểm kinh doanh đáp ứng yêu cầu phòng tránh ô nhiễm thực phẩm; nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng; quá trình chế biến, bảo quản và phục vụ phải tuân thủ các nguyên tắc thực hành vệ sinh tốt.

Như vậy, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính nhằm giảm gánh nặng cho người kinh doanh, trong khi trách nhiệm bảo đảm chất lượng, an toàn của thực phẩm cung cấp ra thị trường vẫn được duy trì.

Định hướng này thể hiện sự điều chỉnh trong tư duy quản lý, từ chú trọng thủ tục trước kinh doanh sang nâng cao trách nhiệm của người sản xuất, kinh doanh và tăng cường kiểm soát các điều kiện an toàn thực phẩm trong thực tế.

Tăng cường hậu kiểm, linh hoạt truy xuất nguồn gốc thực phẩm

Để việc giảm thủ tục hành chính không tạo ra khoảng trống trong quản lý, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đồng thời đề xuất tăng cường hậu kiểm, xác định rõ trách nhiệm của người kinh doanh và chính quyền địa phương.

Theo đó, người sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ phải thông báo thông tin cá nhân, địa điểm kinh doanh và cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm để cơ quan chức năng có cơ sở tổ chức kiểm tra, giám sát.

Dự thảo cũng quy định trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ và điểm bán thức ăn đường phố trên địa bàn.

Từ những thông tin được cung cấp, chính quyền địa phương có thể chủ động theo dõi, kiểm tra việc chấp hành quy định, kịp thời phát hiện những nguy cơ mất an toàn thực phẩm và có biện pháp phòng ngừa, xử lý phù hợp.

Cơ chế này được kỳ vọng phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, cấp quản lý có điều kiện nắm bắt trực tiếp hoạt động buôn bán nhỏ lẻ tại từng khu dân cư, tuyến phố và địa điểm kinh doanh.

Cùng với việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm, bộ máy quản lý nhà nước về lĩnh vực này cũng được định hướng hoàn thiện theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương.

Theo tài liệu xây dựng dự thảo, tại các xã, phường sẽ thành lập các tổ công tác liên ngành về an toàn thực phẩm nhằm tăng cường năng lực thực thi, thường xuyên kiểm tra, hướng dẫn người sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ tuân thủ các quy định về vệ sinh, an toàn thực phẩm.

Một nội dung khác có ý nghĩa thiết thực đối với người buôn bán nhỏ lẻ là việc đơn giản hóa phương thức lưu giữ thông tin để truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.

Trên thực tế, người bán xôi, bánh mỳ, phở hay các loại thức ăn đường phố thường mua nguyên liệu hằng ngày tại chợ truyền thống hoặc những cơ sở cung cấp nhỏ. Các giao dịch có giá trị không lớn, phương thức mua bán đơn giản nên việc yêu cầu đầy đủ hóa đơn điện tử, chứng từ theo mô hình kinh doanh quy mô lớn có thể gây khó khăn.

Trong khi đó, khả năng truy xuất nguồn gốc nguyên liệu lại có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý, đặc biệt khi xảy ra sự cố ngộ độc thực phẩm. Để dung hòa hai yêu cầu này, dự thảo đề xuất cho phép người kinh doanh thức ăn đường phố và cơ sở nhỏ lẻ lưu giữ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu bằng hóa đơn, chứng từ, sổ ghi chép hoặc các hình thức phù hợp khác.

Thay vì phải sử dụng hệ thống chứng từ phức tạp, người bán có thể ghi lại thông tin về nguồn cung cấp nguyên liệu trong quá trình mua bán hằng ngày, tạo căn cứ phục vụ việc kiểm tra, xác minh khi cần thiết.

Quy định này phù hợp hơn với tập quán kinh doanh của người buôn bán nhỏ lẻ, đồng thời vẫn đáp ứng yêu cầu quản lý, truy xuất nguồn gốc thực phẩm.

Đặc biệt, việc sử dụng sổ ghi chép không làm giảm trách nhiệm của người kinh doanh trong lựa chọn nguyên liệu. Nguồn thực phẩm sử dụng vẫn phải rõ ràng, bảo đảm chất lượng, tránh tình trạng sử dụng hàng ôi thiu, nguyên liệu trôi nổi, giá rẻ nhưng không đáp ứng yêu cầu an toàn.

Thông qua việc lưu giữ thông tin nguồn hàng, người bán cũng được nâng cao ý thức về trách nhiệm đối với nguyên liệu sử dụng và sản phẩm cung cấp cho người tiêu dùng.

Đối với cơ quan chức năng, những thông tin này có thể hỗ trợ quá trình truy xuất nguồn gốc, xác định nguyên nhân và trách nhiệm liên quan trong trường hợp phát sinh sự cố an toàn thực phẩm.

Nhìn rộng hơn, việc điều chỉnh phương thức quản lý đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ thể hiện nỗ lực xây dựng chính sách phù hợp với điều kiện kinh tế, tập quán buôn bán và đặc điểm sinh kế của người dân.

Giảm bớt thủ tục hành chính giúp người kinh doanh có điều kiện duy trì hoạt động, trong khi tăng cường hậu kiểm, kiểm soát vệ sinh và truy xuất nguồn gốc là cơ sở để bảo vệ quyền lợi, sức khỏe người tiêu dùng.

Cách tiếp cận này còn góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa gắn với ẩm thực đường phố, tạo điều kiện để loại hình kinh doanh quen thuộc tiếp tục phát triển, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ phục vụ người dân và du khách. Dù vậy, hiệu quả của chính sách phụ thuộc vào việc tổ chức thực hiện, nhất là khả năng giám sát của chính quyền cơ sở và ý thức tuân thủ của người kinh doanh.