Nhận diện nguồn thải từ từng địa bàn

Một chỉ số chất lượng không khí tăng cao có thể nhanh chóng thu hút sự chú ý của công chúng. Nhưng con số ấy được ghi nhận ở đâu, vào lúc nào, phản ánh một giờ hay cả ngày? Nếu thiếu những thông tin đó, việc cảnh báo có thể đi xa hơn điều dữ liệu thực sự cho biết. Đây là vấn đề xuyên suốt hội nghị tập huấn “Hiểu đúng về ô nhiễm không khí: từ nhận thức đến hành động” do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức sáng 23/9.

Chương trình hướng tới thống nhất cách hiểu về nguồn phát thải, dữ liệu quan trắc, chỉ số chất lượng không khí (AQI) và tác động đối với sức khỏe, từ đó nâng cao chất lượng phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và báo chí.

Yêu cầu này càng đáng chú ý khi Hà Nội chuẩn bị bước vào mùa Đông Xuân, thời điểm điều kiện khí tượng có thể hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm. Theo tổng hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, từ ngày 1/1 đến 11/8/2026, tỷ lệ ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 73,28%; nồng độ PM2.5 trung bình trong thời gian này là 40,95 µg/m³. Các giá trị có thể biến động theo thời gian, vị trí, hoạt động phát thải và thời tiết. Vì thế, số liệu cần được công bố cùng phạm vi và bối cảnh của nó.

Trình bày chuyên đề về đặc điểm nguồn thải và tác động sức khỏe, GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, cho thấy ô nhiễm không khí tại Hà Nội là kết quả của nhiều nhóm nguồn. Số liệu được công bố tại Hội nghị liên vùng ngày 4/6/2026 cho thấy bụi thứ cấp đóng góp khoảng 27% lượng PM2.5, giao thông vận tải 23%, xây dựng và bụi đường 20%, đốt mở 12%, công nghiệp 10%, các nguồn khác khoảng 8%. Cơ cấu này đặt ra yêu cầu kiểm soát đồng thời nhiều hoạt động phát thải.

Trong quản lý, việc phân biệt nguồn điểm từ cơ sở sản xuất công nghiệp, nguồn di động từ giao thông và nguồn diện gắn với xây dựng, nông nghiệp, sinh hoạt có ý nghĩa thực tế. Mỗi nhóm nguồn phân bố khác nhau trong không gian và biến động khác nhau theo thời gian. Bởi vậy, kiểm kê phát thải cần dữ liệu đủ chi tiết để xác định khu vực có nguy cơ ô nhiễm và lựa chọn biện pháp phù hợp.

Tại Hội nghị, GS.TS Hoàng Xuân Cơ nhấn mạnh: “Công tác quản lý, nắm rõ nguồn tại cấp xã/phường đóng vai trò quan trọng để thành phố tổng hợp, thực hiện kiểm kê toàn diện và hệ thống”. Cán bộ cơ sở nắm được hoạt động sản xuất, công trình xây dựng hay tình trạng đốt ngoài trời trên địa bàn sẽ giúp thành phố có đầu vào sát thực hơn cho công tác kiểm kê. Theo tài liệu tập huấn, Hà Nội đang thực hiện nhiệm vụ kiểm kê khí thải cấp thành phố, đã có kết quả bước đầu và đang chạy mô hình để có kết quả cuối cùng.

Nhận diện nguồn thải cũng gắn trực tiếp với bảo vệ sức khỏe. Bụi mịn PM2.5 có thể đi sâu vào phổi; phơi nhiễm liên quan đến nguy cơ đối với hệ hô hấp, tim mạch và nhiều cơ quan khác. Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim, phổi mạn tính là những nhóm cần được ưu tiên bảo vệ khi chất lượng không khí xấu đi.

GS.TS Hoàng Xuân Cơ dẫn một số nghiên cứu về gánh nặng sức khỏe do PM2.5 tại Hà Nội năm 2019. Tuy nhiên, các nghiên cứu sử dụng nhóm dân số, ngưỡng tham chiếu và mô hình khác nhau. Tài liệu lưu ý người làm truyền thông cần nói rõ đâu là số liệu “ước tính”, đâu là số ca “có thể tránh được”, thay vì gộp các kết quả thành một con số chung hoặc coi đó là số ca được đếm trực tiếp.

Đọc đúng chỉ số để cảnh báo đúng mức

Nếu kiểm kê phát thải giúp trả lời chất ô nhiễm đến từ đâu, dữ liệu quan trắc giúp xác định chất lượng không khí tại địa điểm và thời điểm đo. Trong chuyên đề trình bày tại hội nghị, PGS.TS Lý Bích Thủy hướng dẫn đại biểu phân biệt nồng độ chất ô nhiễm với AQI, cũng như phân biệt chỉ số theo giờ, theo ngày và thông tin dự báo.

AQI được tính từ các thông số quan trắc để thể hiện tình trạng chất lượng không khí và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe trên một thang điểm. Nồng độ PM2.5 là giá trị đo của một chất ô nhiễm cụ thể. Hai thông tin có liên hệ nhưng mang ý nghĩa khác nhau. Ngay cả khi cùng là AQI, chỉ số theo giờ và theo ngày cũng đại diện cho những khoảng thời gian khác nhau.

Tài liệu của PGS.TS Lý Bích Thủy nêu rõ: “VN_AQI tại các trạm khác nhau sẽ có giá trị khác nhau, thể hiện CLKK ở khu vực đó là khác nhau”. Một kết quả tại một trạm, ở một thời điểm, vì vậy không thể tự động đại diện cho toàn Hà Nội. Trước khi sử dụng dữ liệu, cán bộ quản lý và phóng viên cần xác định nguồn công bố, vị trí trạm, thời điểm đo và loại chỉ số. Những chi tiết tưởng nhỏ ấy quyết định phạm vi của kết luận được đưa ra.

Thông tin dự báo lại có chức năng khác với dữ liệu quan trắc. Dự báo giúp cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm và tạo thời gian để cơ quan chức năng, người dân chuẩn bị biện pháp ứng phó. Song, như tài liệu của PGS.TS Lý Bích Thủy lưu ý, “tương tự dự báo thời tiết, dự báo CLKK có mức độ bất định nhất định”. Một mức AQI dự báo cần được giới thiệu đúng là dự báo, thay vì trình bày như kết quả đã đo được.

Việc theo dõi và ứng phó cũng cần sự phối hợp vượt ranh giới hành chính. Theo tài liệu tập huấn, ngày 4/6/2026, Hà Nội cùng Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên và Ninh Bình đã ký Quy chế phối hợp quản lý môi trường vùng Thủ đô, trong đó có nội dung ứng phó ô nhiễm không khí liên tỉnh. Thông tin dự báo về nguy cơ ô nhiễm lan truyền trên diện rộng sẽ hữu ích hơn khi các địa phương cùng chia sẻ và sử dụng nhất quán.

Tại hội nghị, các tình huống tiếp nhận, giải thích và truyền tải thông tin được đưa ra trao đổi với cán bộ cơ sở và báo chí. Mục tiêu là chuyển dữ liệu chuyên môn thành cảnh báo dễ hiểu, phù hợp với mức độ rủi ro, đặc biệt đối với nhóm dễ bị tổn thương. Khi nguồn thải được nhận diện sát thực tế, số liệu quan trắc được đặt đúng phạm vi và dự báo được trình bày đúng tính chất, thông tin đến người dân mới đủ tin cậy để hỗ trợ lựa chọn cách bảo vệ sức khỏe.