Năm 2025, cả nước ghi nhận 77 trường hợp tử vong do bệnh dại. Chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026, thêm 55 người đã không thể trở về với gia đình sau những lần phơi nhiễm tưởng như có thể phòng tránh.

Phía sau những con số ấy là một nghịch lý đáng suy nghĩ. Con người đã có vắc-xin, huyết thanh kháng dại và các biện pháp dự phòng hiệu quả, nhưng những trường hợp tử vong vẫn tiếp diễn.

Tại Lễ mít-tinh và diễn tập liên ngành phòng, chống bệnh dại cấp quốc gia năm 2026, hưởng ứng Ngày Thế giới phòng, chống bệnh dại tổ chức ngày 26/9, ông Võ Hải Sơn, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế cho biết, bệnh dại gần như chắc chắn dẫn đến tử vong một khi đã xuất hiện triệu chứng. Tuy nhiên, tử vong hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người bị phơi nhiễm được xử trí đúng và tiêm phòng kịp thời.

Đây không chỉ là thách thức của Việt Nam. Mỗi năm, thế giới vẫn ghi nhận khoảng 59.000 người tử vong do bệnh dại tại hơn 150 quốc gia, phần lớn tập trung ở châu Á và châu Phi. Đáng lưu ý, khoảng 40% nạn nhân là trẻ em dưới 15 tuổi.

Tại Việt Nam, quy mô phơi nhiễm cho thấy gánh nặng của căn bệnh này lớn hơn nhiều so với số trường hợp tử vong. Riêng năm 2025, hơn 1 triệu người phải tiêm phòng sau phơi nhiễm, tăng gần gấp đôi so với những năm đầu thập niên 2020.

Chi phí mua vắc-xin phòng dại và huyết thanh kháng dại trong năm 2025 vượt 2.000 tỷ đồng, gấp 3 lần so với giai đoạn 2017-2021. Nhưng phía sau con số hàng nghìn tỷ đồng còn là hơn một triệu người từng đối mặt với nỗi lo mắc một căn bệnh gần như không còn cơ hội cứu chữa sau khi phát bệnh; là những lần đến cơ sở y tế để tiêm chủng, theo dõi và những ngày thấp thỏm của cả gia đình.

Câu hỏi được ngành y tế đặt ra cũng chính là vấn đề cốt lõi của cuộc chiến phòng, chống bệnh dại hiện nay: vì sao đã có vắc-xin và biện pháp dự phòng hiệu quả nhưng vẫn còn người tử vong?

Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp tử vong liên quan tới việc không tiêm vắc-xin, tiêm muộn, xử trí vết thương không đúng hoặc sử dụng những phương pháp điều trị chưa được khoa học chứng minh.

Ở một số địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, khả năng tiếp cận dịch vụ dự phòng sau phơi nhiễm vẫn là một trở ngại. Khoảng cách địa lý, điều kiện kinh tế và nhận thức có thể khiến một người bị chó, mèo cắn chậm thêm những giờ, những ngày quan trọng để được bảo vệ.

Bởi vậy, một trong những yêu cầu được Bộ Y tế đặt ra là không để người dân tử vong chỉ vì không biết phải làm gì sau khi bị chó, mèo cắn.

Thông điệp cần đến được từng gia đình theo cách đơn giản nhất: vết thương phải được rửa kỹ ngay bằng xà phòng và nước; người bị phơi nhiễm cần đến cơ sở y tế để được tư vấn, tiêm phòng kịp thời; tuyệt đối không sử dụng các biện pháp chưa được chứng minh để thay thế vắc-xin.

Cùng với nâng cao nhận thức, dịch vụ dự phòng sau phơi nhiễm phải được đưa đến gần người dân hơn. Các địa phương cần rà soát mạng lưới điểm tiêm, bảo đảm người dân tại miền núi, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể tiếp cận vắc-xin và huyết thanh kháng dại kịp thời khi có chỉ định.

Trẻ em, người nghèo và các nhóm dễ bị tổn thương cần được quan tâm đặc biệt để hoàn cảnh kinh tế hay địa bàn sinh sống không trở thành rào cản khiến họ mất cơ hội được bảo vệ.

Một yêu cầu khác được đặt ra là mỗi trường hợp tử vong phải trở thành bài học để ngăn chặn trường hợp tiếp theo. Việc điều tra cần làm rõ người bệnh phơi nhiễm ở đâu, vì sao không được dự phòng kịp thời và khoảng trống nào trong hệ thống cần được khắc phục.

Tuy nhiên, nếu chỉ chờ một người bị chó, mèo cắn rồi mới bắt đầu phòng bệnh thì cuộc chiến này vẫn đi sau nguy cơ.

Mục tiêu Việt Nam đặt ra là đến năm 2030 không còn người tử vong do bệnh dại lây truyền từ chó, mèo. Để đi tới mục tiêu ấy, bài toán không chỉ nằm ở ngành y tế mà bắt đầu ngay từ việc quản lý và tiêm phòng cho đàn chó, mèo.

Đây cũng là lý do phòng, chống bệnh dại được xem là một minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health), trong đó sức khỏe con người gắn chặt với sức khỏe động vật và môi trường. Ngành y tế không thể giải quyết căn bệnh này nếu nguồn lây trên động vật chưa được kiểm soát; ngành thú y cũng không thể hành động riêng lẻ nếu người bị phơi nhiễm không được phát hiện và bảo vệ kịp thời.

Bộ Y tế cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với ngành nông nghiệp và thú y từ Trung ương đến địa phương trong giám sát, chia sẻ thông tin, phát hiện và xử lý ổ dịch, truyền thông nguy cơ, đồng thời bảo đảm người bị chó, mèo cắn được tư vấn, xử trí và dự phòng sau phơi nhiễm kịp thời.

Ngay sau Lễ Mít-tinh, chương trình diễn tập liên ngành đã thực hiện các tình huống từ xác minh chó nghi dại cắn người, điều tra và giám sát sự kiện, tiêm phòng cho chó, mèo đến xử trí người bị phơi nhiễm và tổ chức ứng phó khi mẫu xét nghiệm dương tính.

Về tiêm vắc-xin cho người, hiện tại Việt Nam, các loại vắc-xin như Verorab, Abhayrab và Indirab đều đã được Bộ Y tế cấp phép sử dụng, đáp ứng yêu cầu về tính an toàn và hiệu quả theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới.

Ngoài những người bị chó, mèo hoặc động vật nghi mắc dại cắn, cào hay liếm lên vùng da tổn thương, các nhóm nguy cơ cao như bác sỹ thú y, kiểm lâm, nhân viên phòng thí nghiệm, người thường xuyên tiếp xúc với động vật hoặc sinh sống tại khu vực lưu hành bệnh dại cũng được khuyến cáo nên tiêm phòng trước phơi nhiễm.

Theo các chuyên gia, với những người đã được tiêm dự phòng trước, nếu không may bị động vật nghi mắc dại cắn thì phác đồ xử trí sẽ đơn giản hơn rất nhiều. Người bệnh chỉ cần tiêm nhắc hai mũi vắc-xin và thường không cần sử dụng huyết thanh kháng dại, góp phần giảm chi phí, giảm nguy cơ và rút ngắn thời gian điều trị.

Đáp ứng nhu cầu phòng bệnh dại ngày càng tăng của người dân, nhiều cơ sở tiêm chủng trên cả nước hiện cung cấp đầy đủ các loại vắc-xin phòng dại đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành như Verorab, Abhayrab và Indirab, trong đó có hệ thống Tiêm chủng Long Châu.

Ngoài tiêm phòng, các bác sỹ tại đây cũng đồng thời tư vấn phác đồ tiêm phù hợp theo từng trường hợp phơi nhiễm hoặc dự phòng trước phơi nhiễm.

Các chuyên gia khuyến cáo, điều quan trọng nhất không phải lựa chọn loại vắc-xin nào mà là đến cơ sở y tế hoặc trung tâm tiêm chủng đủ điều kiện ngay sau khi bị động vật cắn, cào hoặc liếm lên vùng da trầy xước để được xử trí và tiêm phòng kịp thời, tránh bỏ lỡ "thời gian vàng" phòng bệnh dại.