Theo BSCKII Phương Quỳnh Hoa, Phó Trưởng Khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn, Tổ trưởng Tổ tiêm chủng, Bệnh viện Da liễu Trung ương, zona thần kinh thường khiến người mắc phải chịu đựng những cơn đau rát, khó chịu kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống. Đáng lo ngại, ngay cả sau khi các mụn nước trên da đã biến mất, một số người bệnh vẫn tiếp tục đối mặt với những cơn đau thần kinh dai dẳng suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Được biết, zona là bệnh do virus Varicella-zoster gây ra, cũng chính là tác nhân gây bệnh thủy đậu. Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, virus không bị loại bỏ hoàn toàn khỏi cơ thể mà tiếp tục tồn tại ở trạng thái tiềm ẩn trong các hạch thần kinh. Qua nhiều năm, dưới tác động của tuổi tác, sự suy giảm miễn dịch hoặc một số yếu tố bất lợi đối với sức khỏe, virus có thể tái hoạt động, gây bệnh zona thần kinh.

Điều đáng chú ý là bệnh có thể xuất hiện ở nhiều vị trí trên cơ thể, với mức độ biểu hiện và nguy cơ biến chứng khác nhau. Đối với người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền gây suy giảm miễn dịch, những tổn thương do zona có thể nghiêm trọng hơn và để lại hậu quả lâu dài.

Biểu hiện điển hình của bệnh là những đám mụn nước xuất hiện trên nền da đỏ, thường tập trung thành dải dọc theo đường đi của dây thần kinh, kèm cảm giác đau rát hoặc đau nhức dữ dội.

Tổn thương có thể xuất hiện tại nhiều vị trí như mặt, ngực, lưng, vùng liên sườn, tay hoặc chân. Thông thường, zona chỉ ảnh hưởng một bên cơ thể, nhưng ở những người suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, bệnh có thể biểu hiện lan rộng và phức tạp hơn.

Người mắc zona có thể đau ngay trong giai đoạn xuất hiện tổn thương da, với cảm giác bỏng rát, châm chích hoặc đau buốt. Tuy nhiên, biến chứng được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là đau dây thần kinh sau zona.

Tình trạng này xảy ra do tổn thương thần kinh liên quan đến sự tái hoạt động của virus, khiến cảm giác đau tiếp tục tồn tại ngay cả sau khi các tổn thương ngoài da đã hồi phục.

Ở một số trường hợp, cơn đau chỉ kéo dài vài tuần hoặc vài tháng, nhưng cũng có người phải chịu đựng nhiều năm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng lao động, sinh hoạt và nghỉ ngơi.

Những cơn đau kéo dài có thể khiến người bệnh mất ngủ, mệt mỏi, căng thẳng và suy giảm sức khỏe. Đối với người cao tuổi, tình trạng mất ngủ và đau mạn tính còn có thể ảnh hưởng đến việc kiểm soát huyết áp và những bệnh lý sẵn có. Đáng chú ý, zona không đơn thuần gây tổn thương ngoài da. Tùy theo vị trí virus tái hoạt động, bệnh có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng tại các cơ quan khác.

Nếu tổn thương xuất hiện ở vùng mặt, đặc biệt tại khu vực liên quan đến mắt, người bệnh có nguy cơ gặp những biến chứng về mắt, ảnh hưởng đến thị lực. Một số trường hợp nặng có thể xuất hiện biến chứng thần kinh trung ương như viêm não hoặc viêm màng não.

Các chuyên gia cũng lưu ý, ở người suy giảm miễn dịch, tổn thương zona có thể lan rộng, mụn nước xuất hiện với kích thước lớn, mức độ tổn thương sâu hơn và quá trình hồi phục kéo dài hơn so với người có hệ miễn dịch khỏe mạnh.

Người nhiễm HIV ở giai đoạn suy giảm miễn dịch nặng, người mắc các bệnh lý ảnh hưởng đến miễn dịch hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch là những nhóm có nguy cơ cao gặp diễn biến phức tạp.

Một vấn đề đáng quan tâm khác là tình trạng bệnh có thể tái phát. Việc từng mắc zona không đồng nghĩa cơ thể đã có khả năng bảo vệ hoàn toàn trước những đợt tái hoạt động tiếp theo của virus.

Bởi vậy, người từng trải qua một đợt zona, đặc biệt nếu đã có biến chứng đau thần kinh kéo dài, vẫn cần được tư vấn về các biện pháp dự phòng phù hợp. Trước những ảnh hưởng của zona đối với sức khỏe, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của tiêm vắc-xin trong việc phòng bệnh, đặc biệt đối với người cao tuổi và những người có nguy cơ cao.

Tuổi tác là một trong những yếu tố quan trọng làm gia tăng nguy cơ mắc zona, bởi chức năng miễn dịch của cơ thể có xu hướng suy giảm theo thời gian. Bệnh thường được ghi nhận nhiều hơn ở nhóm người lớn tuổi, nhất là người trên 50 tuổi. Ngoài ra, những người có tình trạng suy giảm miễn dịch do bệnh lý hoặc quá trình điều trị cũng cần được đánh giá nguy cơ để có phương án phòng ngừa thích hợp.

Theo các chuyên gia, tiêm vắc-xin zona có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế biến chứng đau dây thần kinh sau zona, một trong những hậu quả ảnh hưởng dai dẳng nhất đến chất lượng sống của người bệnh.

Đối với người đã từng mắc zona, tiêm phòng vẫn có thể mang lại lợi ích dự phòng. Tuy nhiên, việc lựa chọn thời điểm tiêm cần căn cứ vào tình trạng sức khỏe, quá trình hồi phục sau đợt bệnh và hướng dẫn chuyên môn đối với loại vắc-xin sử dụng.

Đáng chú ý, vắc-xin phòng zona không có tác dụng điều trị đợt bệnh đang diễn ra và không thể thay thế những biện pháp điều trị cần thiết. Với người đang mắc bệnh, việc thăm khám, điều trị tổn thương và kiểm soát đau vẫn là yêu cầu ưu tiên.

Ở nhóm có nguy cơ cao, đặc biệt là người suy giảm miễn dịch, bác sỹ cần đánh giá tình trạng bệnh nền, các thuốc đang sử dụng và khả năng đáp ứng miễn dịch trước khi quyết định lịch tiêm phù hợp.

Trong trao đổi chuyên môn, các bác sỹ cũng đề cập đến việc người dân vẫn còn hạn chế về nhận thức đối với bệnh zona và những biến chứng có thể xảy ra. Không ít người chỉ quan tâm đến các tổn thương ngoài da mà chưa đánh giá đầy đủ nguy cơ đau thần kinh kéo dài hoặc các biến chứng tại mắt và hệ thần kinh.

Thực tế này đặt ra yêu cầu tăng cường truyền thông, tư vấn và hướng dẫn phòng bệnh, nhất là tại các cơ sở y tế thường xuyên tiếp nhận người cao tuổi, người có bệnh nền và những trường hợp mắc zona tái phát.

Việc tư vấn tiêm chủng cần cung cấp cho người dân thông tin rõ ràng về lợi ích dự phòng, đối tượng được khuyến nghị, lịch tiêm và những lưu ý về an toàn, giúp mỗi người có cơ sở lựa chọn biện pháp bảo vệ sức khỏe phù hợp. Đặc biệt, người có biểu hiện đau rát bất thường trên da, xuất hiện mụn nước thành dải hoặc đau tại vùng mặt, quanh mắt cần đến cơ sở y tế để được thăm khám sớm, tránh chậm trễ khiến tổn thương tiến triển và gia tăng nguy cơ biến chứng.

Cùng với phòng bệnh bằng vắc-xin, việc quản lý tốt các bệnh lý nền, theo dõi sức khỏe thường xuyên và chủ động phát hiện những dấu hiệu bất thường cũng có ý nghĩa quan trọng đối với nhóm người có nguy cơ cao.

Cũng về vắc-xin zona thần kinh, theo các thông tin chuyên môn được dẫn từ hướng dẫn của Bộ Y tế, vắc-xin phòng zona hiện có hai nhóm gồm vắc-xin tái tổ hợp và vắc-xin sống giảm độc lực. Trong đó, vắc-xin tái tổ hợp không chứa virus sống, sử dụng hệ thống chất bổ trợ để tăng đáp ứng miễn dịch.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy vắc-xin tái tổ hợp có thể đạt hiệu quả bảo vệ lên tới 97% đối với bệnh zona và khoảng 90-91% đối với biến chứng đau thần kinh sau zona, tùy nhóm đối tượng và điều kiện nghiên cứu.

Thạc sỹ Nguyễn Minh Hồng, Hệ thống tiêm chủng Long Châu cho biết, vắc-xin Shingrix (Bỉ) là vắc-xin tái tổ hợp được nghiên cứu nhằm phòng bệnh zona do virus Varicella-zoster tái hoạt. Vắc-xin được khuyến cáo cho người từ 50 tuổi trở lên và người từ 18 tuổi có nguy cơ cao do suy giảm miễn dịch. Các dữ liệu nghiên cứu ghi nhận hiệu quả bảo vệ có thể duy trì ở mức cao trong nhiều năm sau tiêm.

Tuy nhiên, việc lựa chọn vắc-xin và thời điểm tiêm cần được nhân viên y tế tư vấn dựa trên độ tuổi, tình trạng miễn dịch, bệnh nền và các thuốc người dân đang sử dụng. Vắc-xin phòng zona cũng không phải là vắc-xin phòng thủy đậu và không thể sử dụng thay thế cho nhau.

Ngoài tiêm chủng, người dân cần duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, kiểm soát tốt bệnh nền và tuân thủ điều trị đối với các bệnh lý mạn tính, góp phần bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Các chuyên gia khuyến cáo, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, ung thư, HIV, bệnh tự miễn, người ghép tạng và người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần đặc biệt chú ý những biểu hiện bất thường trên da và các cơn đau kéo dài.