Những ngày đầu tháng 9, hàng triệu trẻ em trở lại trường sau kỳ nghỉ hè. Cùng với niềm vui bước vào năm học mới, sự thay đổi về môi trường sinh hoạt, thời tiết và mật độ tiếp xúc cũng khiến nguy cơ mắc bệnh tăng lên, nhất là với trẻ nhỏ có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc những trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ.

Thời điểm tựu trường, bệnh viện thường tiếp nhận nhiều trẻ mắc các bệnh hô hấp, tiêu hóa và truyền nhiễm. Thời tiết giao mùa kết hợp môi trường lớp học đông đúc tạo điều kiện thuận lợi để virus, vi khuẩn lây lan.

Khác với thời gian nghỉ hè, khi trở lại trường, trẻ dành nhiều giờ mỗi ngày trong lớp học, ăn uống, vui chơi, sinh hoạt cùng bạn bè và thường xuyên tiếp xúc với những bề mặt dùng chung. Với trẻ mầm non và tiểu học, thói quen vệ sinh cá nhân chưa hoàn thiện càng làm tăng khả năng đưa mầm bệnh từ tay lên mắt, mũi, miệng.

Bởi vậy, đầu năm học cũng là thời điểm phụ huynh cần quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe của trẻ, không chỉ xử trí khi con mắc bệnh mà quan trọng hơn là chủ động giảm nguy cơ ngay từ trước khi bệnh xuất hiện.

Nhóm bệnh thường gặp đầu tiên khi thời tiết chuyển mùa là các bệnh đường hô hấp. Trẻ có thể mắc cảm lạnh, cúm mùa, viêm họng, viêm amidan với những triệu chứng ban đầu như sốt, ho, sổ mũi, đau họng, mệt mỏi.

Phần lớn các trường hợp có thể hồi phục nếu được chăm sóc và điều trị phù hợp, nhưng nguy cơ diễn biến nặng vẫn hiện hữu, đặc biệt ở trẻ nhỏ, trẻ có bệnh nền hoặc sức đề kháng kém. Một số nhiễm trùng đường hô hấp có thể tiến triển thành viêm phế quản, viêm phổi và gây biến chứng.

Phụ huynh cần đặc biệt lưu ý nếu trẻ xuất hiện khó thở, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái, lừ đừ, ăn uống kém hoặc bỏ ăn. Đây là những dấu hiệu cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá sớm thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.

Cùng với bệnh hô hấp, những rối loạn và bệnh lý đường tiêu hóa cũng dễ xuất hiện khi trẻ thay đổi môi trường sinh hoạt. Ăn uống tại trường, tiếp xúc với nhiều người và vật dụng dùng chung, trong khi thói quen rửa tay của trẻ chưa tốt có thể tạo cơ hội cho vi khuẩn, virus và ký sinh trùng xâm nhập.

Trẻ bị rối loạn tiêu hóa hoặc ngộ độc thực phẩm thường có biểu hiện đau bụng, đi ngoài phân lỏng nhiều lần, buồn nôn, nôn, sốt hoặc chán ăn. Nếu tiêu chảy kéo dài, nôn liên tục, khát nhiều, môi khô, mắt trũng, tiểu ít hoặc li bì, trẻ có nguy cơ mất nước và cần được đưa đi khám sớm.

Đáng lo ngại hơn trong môi trường trường học là nhóm bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan nhanh khi trẻ tập trung đông và tiếp xúc gần. Sởi, thủy đậu, quai bị, cúm, tay chân miệng cùng nhiều bệnh truyền nhiễm khác có thể từ một vài ca ban đầu lan sang nhiều học sinh nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời.

Trẻ mắc bệnh có thể xuất hiện sốt, mệt mỏi, ho, sổ mũi, đau họng, nổi ban, mụn nước, loét miệng hoặc sưng đau vùng mang tai tùy từng tác nhân. Khi trẻ có dấu hiệu nghi mắc bệnh truyền nhiễm, phụ huynh không nên cố đưa con đến lớp vì có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho những học sinh khác.

Một số bệnh lây qua tiếp xúc gần như đau mắt đỏ, nấm da cũng dễ xuất hiện trong môi trường tập thể. Trẻ nhỏ thường chơi cùng nhau, cầm chung đồ vật hoặc vô tình sử dụng đồ cá nhân của bạn nên việc chỉ chuẩn bị riêng khăn mặt, cốc uống nước, bàn chải chưa đủ nếu trẻ không được hình thành thói quen sử dụng đúng vật dụng của mình.

Để giảm nguy cơ, phụ huynh cần hướng dẫn trẻ rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, nhất là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi vui chơi; không dùng chung khăn mặt, bàn chải, cốc uống nước và vật dụng cá nhân. Lớp học, đồ chơi và các bề mặt thường xuyên tiếp xúc cũng cần được vệ sinh định kỳ.

Tuy nhiên, với những bệnh truyền nhiễm đã có vắc-xin phòng ngừa, các biện pháp vệ sinh và hạn chế tiếp xúc mới chỉ tạo nên một phần của hàng rào bảo vệ. Mùa tựu trường vì vậy cũng là thời điểm cần rà soát một "hành trang sức khỏe" thường dễ bị bỏ quên trong danh sách chuẩn bị cho năm học mới - lịch tiêm chủng của trẻ.

Trước hết là vắc-xin cúm mùa. Tiêm vắc-xin không có nghĩa loại bỏ hoàn toàn khả năng mắc cúm, nhưng có vai trò giảm nguy cơ mắc bệnh và đặc biệt là giảm nguy cơ diễn biến nặng, nhập viện và các biến chứng liên quan. Vì vậy, trước mùa bệnh đường hô hấp gia tăng, các gia đình nên kiểm tra xem trẻ và những thành viên thuộc nhóm nguy cơ đã được tiêm phòng cúm phù hợp hay chưa.

Bên cạnh cúm, vắc-xin phòng bệnh do phế cầu cũng cần được quan tâm, nhất là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có một số bệnh nền hoặc tình trạng làm tăng nguy cơ mắc bệnh nặng. Phế cầu khuẩn có thể gây nhiều bệnh lý từ viêm tai giữa, viêm xoang đến viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Với sốt xuất huyết, Qdenga là vắc-xin sốt xuất huyết đầu tiên được cấp phép lưu hành tại Việt Nam. Đây là vắc-xin chứa virus Dengue sống giảm độc lực, có khả năng kích thích cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch chống lại cả 4 type virus Dengue gồm DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4.

Trong bối cảnh dịch bệnh đang bước vào mùa cao điểm, nhiều hệ thống tiêm chủng đã triển khai vắc-xin nhằm tăng khả năng tiếp cận cho người dân. Vắc-xin tiêm cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn, kể cả người đã từng mắc bệnh, giúp phòng ngừa cả 4 type virus Dengue.

Còn với dịch tay chân miệng, một điểm đáng chú ý là Bộ Y tế đã phê duyệt vắc-xin phòng tay chân miệng do virus EV71, mở ra cơ hội phòng ngừa các biến chứng nặng của bệnh. Hiện Long Châu đang chuẩn bị, đẩy nhanh các bước triển khai nhằm sớm đưa vắc-xin về phục vụ người dân Việt Nam. 

Theo Bộ Y tế, tiêm vắc-xin là biện pháp dự phòng hiệu quả hàng đầu đối với các bệnh truyền nhiễm. Trong giai đoạn giao mùa tiềm ẩn nhiều nguy cơ, ngoài tay chân miệng, gia đình cũng cần chủ động phòng ngừa các bệnh dễ lây khác như não mô cầu, sởi, cúm, thủy đậu hay ho gà.

Phụ huynh nên đưa trẻ đến các cơ sở uy tín để được tư vấn và tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch, bảo đảm an toàn và chất lượng vắc-xin. Việc tiêm phòng kịp thời không chỉ giúp bảo vệ từng cá nhân mà còn góp phần nâng cao miễn dịch cộng đồng, hạn chế nguy cơ bùng phát dịch bệnh trên diện rộng.