Tiềm năng vàng để mở rộng vùng trồng sâm

Với đặc điểm khí hậu gió mùa chí tuyến, mang tính điển hình của vùng nhiệt đới núi cao Tây Bắc, ngày nóng, đêm lạnh, ít chịu ảnh hưởng của bão, Lai Châu có điều kiện thuận lợi để phát triển các vùng chuyên canh cây ăn quả, rau hoa và đặc biệt là cây dược liệu.

Đến nay, tổng diện tích trồng dược liệu của tỉnh đạt khoảng hơn 23.000 ha, tập trung ở nhiều loài có giá trị kinh tế như sâm Lai Châu, bảy lá một hoa, đảng sâm, đương quy, quế, thảo quả, sa nhân, nghệ, gừng… Trong đó, các loài dược liệu trồng dưới tán rừng tự nhiên hiện chủ yếu là thảo quả và sa nhân với khoảng 9.100 ha.

“Đây là những cây đã được phát triển mạnh tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc trong thời gian qua, song cần có định hướng bền vững để tránh tác động tiêu cực đến hệ sinh thái rừng”, ông Nguyễn Văn Diện. Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm phát biểu tại Hội nghị “Phát triển nông nghiệp hàng hóa, dược liệu theo hướng kinh tế xanh”, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Lai Châu tổ chức ngày 24/4.

Riêng với sâm Lai Châu, ông Diện nhấn mạnh đây là loài dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao và là sản phẩm đặc hữu có tiềm năng trở thành ngành hàng chiến lược của địa phương.

Thời gian qua, trên địa bàn tỉnh đã có một số doanh nghiệp đầu tư trồng dược liệu, đặc biệt là sâm Lai Châu. Nhiều hợp tác xã cũng hình thành mô hình liên kết giữa doanh nghiệp với hộ dân và cộng đồng địa phương trong sản xuất, chế biến, tiêu biểu như HTX Bảo tồn và Phát triển sâm Lai Châu. Điều này cho thấy ngành dược liệu của tỉnh bước đầu đã thu hút được nhà đầu tư và từng bước hình thành chuỗi giá trị từ trồng, chế biến đến tiêu thụ.

Theo Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, với nguồn tài nguyên rừng phong phú, hệ sinh thái đa dạng, bản sắc văn hóa của 20 dân tộc anh em gắn bó với rừng, Lai Châu có đầy đủ điều kiện để phát triển ngành hàng dược liệu quy mô lớn, trong đó sâm Lai Châu có thể trở thành sản phẩm mũi nhọn.

Tỉnh hiện có diện tích đất rừng lớn, trong đó rừng tự nhiên chiếm tới 95,5% tổng diện tích rừng. Các vùng sinh thái trải dài từ núi thấp đến núi cao, khí hậu khác biệt rõ rệt, phù hợp với nhiều loài dược liệu ôn đới và á nhiệt đới. Đây là lợi thế hiếm có để phát triển những cây giá trị cao như sâm Lai Châu, tam thất, bảy lá một hoa, lan kim tuyến...

Bên cạnh đó, nhiều cộng đồng dân tộc như Dao, Tày, Nùng còn lưu giữ tri thức bản địa quý giá về trồng, thu hái và sử dụng cây thuốc nam. Cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ cùng các điểm du lịch ngày càng thu hút du khách cũng mở ra cơ hội quảng bá và tiêu thụ sản phẩm dược liệu. Hạ tầng giao thông đang được cải thiện, đặc biệt tuyến cao tốc Bảo Hà - Lai Châu (CT13) khi hoàn thành sẽ tạo cú hích lớn cho thu hút đầu tư và lưu thông hàng hóa.

Bàn giải pháp phát triển sâm Lai Châu

Tuy nhiên, thực tế cho thấy sản lượng sâm Lai Châu hiện nay còn thấp do diện tích trồng hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước. Đây cũng là rào cản lớn đối với phát triển chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu quy mô lớn.

Để phát triển mạnh sâm Lai Châu, ông Nguyễn Văn Diện gợi ý tỉnh cần quy hoạch vùng trồng tập trung, bảo tồn nguồn gen quý, đồng thời mở rộng trồng ngoài rừng trên đất nông nghiệp phù hợp để tăng năng suất, chủ động nguyên liệu. Cùng với đó là đẩy mạnh chế biến sâu, đa dạng sản phẩm như thuốc, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm; xây dựng thương hiệu gắn với bản sắc địa phương; kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm về sâm và dược liệu.

“Với tiềm năng hiện có, Lai Châu hoàn toàn có thể xây dựng ngành hàng dược liệu mạnh, trong đó sâm Lai Châu giữ vai trò hạt nhân, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế địa phương”, đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm khẳng định.

Còn ở khía cạnh về chất lượng, theo PGS.TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế), sâm Lai Châu hiện được đánh giá chất lượng theo chuyên luận “Sâm Việt Nam” trong Dược điển Việt Nam,  vốn được xây dựng chủ yếu dựa trên kết quả nghiên cứu sâm Ngọc Linh.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều chỉ tiêu hoạt chất của hai loại sâm có sự khác biệt đáng kể, đặt ra yêu cầu cần xây dựng tiêu chuẩn chất lượng riêng cho sâm Lai Châu. Qua đánh giá chất lượng trên 105 mẫu sâm Lai Châu 5 năm tuổi bằng phương pháp HPLC-DAD cho thấy, hàm lượng majonosid R2 (MR2) dao động từ 0,48-7,23%, trong đó 74 mẫu có hàm lượng trên 3%.

Hàm lượng ginsenosid Rg1 đạt từ 0,52-6,22%, với 100/105 mẫu đạt ngưỡng từ 1,5% trở lên. Trong khi đó, hàm lượng Rb1 dao động 0-1,92%, có 90/105 mẫu đạt mức từ 0,5%. Riêng hoạt chất Rd khá thấp, chỉ 13/105 mẫu có hàm lượng trên 0,5%.

Nhóm của Viện Dược liệu cũng phân tích thêm 28 mẫu sâm Lai Châu lưu hành trên thị trường, đã được kiểm định DNA để xác định đúng giống. Kết quả cho thấy hàm lượng MR2 đạt 0,93-8,91%, thậm chí có mẫu cao hơn sâm Ngọc Linh.

Hàm lượng Rg1 dao động 0,93-6,57%, chỉ hai mẫu dưới ngưỡng 1,5%. Một số chỉ tiêu như độ ẩm, tro toàn phần, tỷ lệ vụn nát và tạp chất của sâm Lai Châu cơ bản phù hợp tiêu chuẩn hiện hành của Dược điển Việt Nam V. Tuy nhiên, dữ liệu định tính và định lượng vẫn cần tiếp tục cập nhật trên quy mô mẫu lớn hơn, đặc biệt tại các vùng trồng tập trung của tỉnh Lai Châu.

Từ thực tế trên, PGS.TS Đỗ Thị Hà kiến nghị, việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng riêng không chỉ giúp kiểm soát thị trường, chống nhầm lẫn và gian lận thương mại, mà còn tạo cơ sở pháp lý để phát triển sâm Lai Châu thành dược liệu giá trị cao.