Những năm gần đây, sự gia tăng của nhiều bệnh truyền nhiễm từng được kiểm soát hiệu quả cho thấy nguy cơ dịch bệnh vẫn hiện hữu, đặc biệt tại các địa bàn đông dân cư, khu công nghiệp và những khu vực có tỷ lệ tiêm chủng thấp. Khoảng trống miễn dịch hình thành sau đại dịch Covid-19, cùng tình trạng trẻ chưa được tiêm hoặc tiêm chưa đủ liều, đang tạo điều kiện cho các tác nhân gây bệnh tiếp tục lây lan.
Đáng lo ngại, các bệnh truyền nhiễm có thể gây biến chứng nghiêm trọng ở trẻ nhỏ, người có bệnh nền và những nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Số ca mắc gia tăng cũng kéo theo áp lực đối với hệ thống khám, chữa bệnh, chi phí điều trị và nguồn lực dành cho chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
PGS-TS.Nguyễn Vũ Thượng, Phó viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM cảnh báo nhiều bệnh truyền nhiễm từng được kiểm soát nhờ Chương trình Tiêm chủng mở rộng đang có dấu hiệu gia tăng, rõ nhất tại khu vực phía Nam.
| Trong bối cảnh tỷ lệ tiêm chủng chưa phục hồi đồng đều, chủ động phòng bệnh, duy trì miễn dịch cộng đồng trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm giảm nguy cơ bùng phát dịch và gánh nặng điều trị. |
Trong đó, đợt bùng phát sởi giai đoạn 2024-2025 có quy mô lớn hơn đáng kể so với các đợt dịch năm 2014 và 2019. Ở giai đoạn đầu, hơn 85% ca mắc là trẻ dưới 10 tuổi, trong bối cảnh tỷ lệ tiêm vắc-xin sởi mũi thứ hai tại phía Nam có thời điểm giảm xuống dưới 80%.
Ho gà cũng ghi nhận xu hướng gia tăng, chủ yếu ở trẻ dưới 3 tháng tuổi, nhóm chưa đến lịch tiêm hoặc chưa được bảo vệ đầy đủ. Đặc biệt, hơn một nửa trường hợp lây truyền ho gà có nguồn lây từ người lớn trong gia đình. Trong khi đó, bạch hầu đã ghi nhận trường hợp tử vong ở người chưa tiêm chủng, còn nguy cơ uốn ván sơ sinh vẫn hiện hữu tại các nhóm dân cư thường xuyên thay đổi chỗ ở.
Những diễn biến trên cho thấy, chỉ cần tỷ lệ bao phủ vắc-xin suy giảm tại một số nhóm dân cư, nguy cơ hình thành ổ dịch vẫn có thể xuất hiện dù nhiều bệnh đã được kiểm soát trong thời gian dài.
Một thách thức đáng quan tâm là tình trạng bỏ sót tiêm chủng ở trẻ em thuộc các gia đình thường xuyên di chuyển, sinh sống tại khu nhà trọ, khu công nghiệp. Việc thay đổi địa bàn cư trú, thiếu thông tin quản lý hoặc gián đoạn lịch tiêm khiến một bộ phận trẻ chưa được bảo vệ đầy đủ.
Bên cạnh đó, tâm lý do dự tiêm chủng cũng ảnh hưởng đến khả năng duy trì miễn dịch cộng đồng. Nghiên cứu của Viện Pasteur TP.HCM ghi nhận gần 60% người tham gia khảo sát từng từ chối hoặc không muốn tiêm vắc-xin, song khoảng 85% trong nhóm này đồng ý tiêm trở lại sau tư vấn. Kết quả cho thấy việc cung cấp thông tin khoa học, giải đáp những lo ngại về an toàn tiêm chủng có ý nghĩa quan trọng trong thay đổi nhận thức và hành vi phòng bệnh.
Trước nguy cơ dịch bệnh quay trở lại, các chuyên gia y tế nhấn mạnh cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó sang chủ động phòng ngừa, trong đó tiêm chủng giữ vai trò quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe người dân, giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, biến chứng và tử vong.
Đối với trẻ nhỏ, việc tiêm đầy đủ các loại vắc-xin phòng sởi, ho gà, bạch hầu, uốn ván và những bệnh truyền nhiễm khác theo lịch khuyến cáo giúp hình thành khả năng bảo vệ trong giai đoạn hệ miễn dịch còn non yếu. Những trường hợp bỏ lỡ lịch tiêm cần được rà soát, tư vấn tiêm bù phù hợp, tránh kéo dài khoảng thời gian trẻ chưa được bảo vệ.
Theo chuyên gia của Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, tiêm chủng cần được thực hiện đúng lịch, đủ liều và phù hợp với từng độ tuổi. Phụ huynh nên chủ động kiểm tra lịch sử tiêm chủng, đặc biệt đối với trẻ từng gián đoạn lịch tiêm hoặc thay đổi địa bàn sinh sống, đồng thời trao đổi với nhân viên y tế để được hướng dẫn tiêm bù, tiêm nhắc.
Đáng chú ý, phòng bệnh cho trẻ cần bắt đầu ngay từ giai đoạn mang thai. Phụ nữ mang thai có thể được bác sỹ tư vấn tiêm vắc-xin phối hợp phòng bạch hầu, ho gà, uốn ván (Tdap) ở thời điểm phù hợp, giúp cơ thể mẹ tạo kháng thể và truyền sang thai nhi qua nhau thai, góp phần bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời.
Ngoài tiêm chủng, người dân cần duy trì vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, bảo đảm môi trường sống sạch sẽ và hạn chế tiếp xúc gần với người có dấu hiệu mắc bệnh truyền nhiễm. Việc phát hiện sớm triệu chứng, chủ động thăm khám và tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế cũng góp phần hạn chế lây lan trong cộng đồng.
Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Lê Đức Luận, nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe dự phòng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa hệ thống y tế cơ sở, cơ sở tiêm chủng công lập và dịch vụ. Việc kết nối dữ liệu, rà soát đối tượng chưa tiêm hoặc tiêm chưa đủ liều, đặc biệt tại các khu vực có dân cư di biến động, sẽ giúp thu hẹp khoảng trống miễn dịch và nâng cao khả năng phát hiện sớm nguy cơ dịch bệnh.
Còn TS.Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam thì nhấn mạnh các biện pháp phòng, chống dịch phải bảo đảm tính công bằng, chú trọng những nhóm dân cư dễ bị tổn thương, tránh để người dân bị bỏ lại phía sau trong tiếp cận dịch vụ y tế.
Thứ trưởng Bộ Y tế Lê Đức Luận cũng yêu cầu toàn ngành chuyển mạnh sang tư duy chủ động phòng bệnh, lấy y tế cơ sở làm nền tảng, tăng cường giám sát và kiểm soát nguy cơ dịch bệnh ngay tại cộng đồng.
Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao, đầu tư cho phòng bệnh và duy trì tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ có ý nghĩa lâu dài đối với chất lượng cuộc sống của người dân. Chủ động bảo vệ sức khỏe ngay từ sớm giúp hạn chế nguy cơ mắc bệnh, giảm áp lực lên hệ thống điều trị và tạo nền tảng cho một cộng đồng khỏe mạnh, an toàn trước các thách thức dịch bệnh.