Nỗ lực tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang có thêm sự hỗ trợ từ khoa học công nghệ. Kết quả nghiên cứu do Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) phối hợp với Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) công bố cho thấy công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới có thể thu nhận hồ sơ ADN nhân đáng tin cậy từ những hài cốt phân hủy nghiêm trọng tại Việt Nam.

Sau hơn nửa thế kỷ, Việt Nam vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt chưa được tìm thấy và khoảng 300.000 phần mộ chưa xác định danh tính. Phần lớn các trường hợp tồn đọng đều rất phức tạp do thời gian chôn cất kéo dài, hồ sơ lịch sử thiếu, dấu tích địa bàn thay đổi, thân nhân trực hệ ngày càng ít.

Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, ADN trong hài cốt thường bị phân hủy mạnh, đứt gãy hoặc còn lại với hàm lượng rất thấp. Nhiều trường hợp chỉ còn thân nhân có quan hệ huyết thống xa, khiến khả năng đối sánh giảm đáng kể nếu chỉ dựa vào các kỹ thuật cũ.

Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), kết hợp phân tích chỉ thị SNP trên hệ gen người, giúp xử lý bài toán này theo hướng khác. Thay vì chỉ khảo sát số lượng giới hạn chỉ thị di truyền, phương pháp mới có thể phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ dấu trên toàn bộ hệ gen. Nhờ đó, khả năng xác định quan hệ huyết thống được nâng lên, kể cả khi mẫu đối chứng là họ hàng xa qua nhiều thế hệ.

Theo ICMP, kết quả nghiên cứu chứng minh ngay cả các mẫu xương bị phân hủy nghiêm trọng trong điều kiện Việt Nam vẫn có thể tạo hồ sơ ADN nhân đủ giá trị phân tích nếu quy trình tách chiết, giải trình tự và đối sánh được tối ưu. 

Bà Kathryne Bomberger, Tổng giám đốc ICMP cho rằng, đổi mới khoa học đang đem lại hy vọng mới cho những gia đình đã chờ đợi thông tin về người thân suốt nhiều thập kỷ.

Kết quả thử nghiệm được ghi nhận tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng. Năm 2025, ICMP triển khai dự án thí điểm, phân tích mẫu từ 58 phần mộ chưa xác định danh tính. Các nhà khoa học thu được ADN nhân từ tất cả mẫu hài cốt được phân tích; trong đó 46 mẫu tạo được hồ sơ di truyền phù hợp để đánh giá quan hệ huyết thống. 

Cùng với mẫu hài cốt, nhóm nghiên cứu xây dựng hồ sơ ADN tham chiếu từ thành viên của 14 gia đình. Từ nguồn dữ liệu này, một số trường hợp đã được xác định danh tính với độ tin cậy thống kê rất cao. 

Trên cơ sở đó, ICMP đang hỗ trợ dự án quy mô lớn hơn tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, tỉnh An Giang. Nghĩa trang này có gần 1.000 phần mộ chưa xác định danh tính, cùng hơn 2.000 mẫu thân nhân phục vụ đối sánh. ICMP cũng phát triển phần mềm tự động so khớp hồ sơ ADN, nhằm phát hiện các quan hệ huyết thống tiềm năng khi số lượng mẫu tăng lên.

Hướng nghiên cứu này phù hợp với yêu cầu đặt ra trong “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đang được nhiều địa phương triển khai. Chiến dịch tập trung rà soát nghĩa trang liệt sĩ, chuẩn hóa dữ liệu mộ, thu thập mẫu thân nhân, lấy mẫu hài cốt chưa xác định thông tin và từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ đối sánh ADN.

Tại Hà Nội, chiến dịch đã tạo chuyển động mạnh ở cấp cơ sở. Thành phố hoàn thành khảo sát, gắn định danh và phân loại 340 nghĩa trang liệt sĩ, gồm 3 nghĩa trang cấp thành phố và 337 nghĩa trang cấp xã, phường. Qua rà soát, 54.200 mộ liệt sĩ đang được quản lý trên địa bàn, trong đó có nhóm mộ đã đủ thông tin, nhóm còn thiếu một phần thông tin và hơn 8.000 mộ chưa xác định thông tin cần tập trung lấy mẫu sinh phẩm.

Công an thành phố Hà Nội cũng tổ chức các đoàn công tác lưu động để thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ. Dữ liệu của hơn 22.900 trường hợp thân nhân đã được cập nhật lên Hệ thống dữ liệu dân cư quốc gia. Đây là nguồn đối chứng quan trọng khi quá trình lấy mẫu hài cốt, giám định và so khớp ADN được triển khai đồng bộ.

Từ thực tiễn này, công nghệ NGS-SNP có thể trở thành mảnh ghép quan trọng trong chương trình xác định danh tính liệt sĩ quy mô lớn. Theo ICMP, nền tảng khoa học của công nghệ mới đã được công bố trong hai bài báo quốc tế bình duyệt năm 2026, sau 3 năm hợp tác nghiên cứu giữa ICMP và các nhà khoa học thuộc VAST. 

Trong quá trình kiểm chứng, 100 mẫu xương với nhiều mức độ bảo tồn khác nhau được phân tích tại phòng thí nghiệm ADN của ICMP ở La Hay, Hà Lan, nhằm hoàn thiện quy trình phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Để triển khai ở quy mô lớn, các cơ quan chức năng còn phải bảo đảm quy trình lấy mẫu nghiêm ngặt, bảo quản đúng chuẩn, vận chuyển an toàn, quản lý dữ liệu bảo mật và trả kết quả theo căn cứ khoa học rõ ràng.