Hội thảo tập huấn kỹ thuật với chủ đề “Ứng dụng mô hình GTAP-InVEST trong quy hoạch không gian và phát triển tích hợp” được tổ chức tại Hà Nội mới đây đã mở ra một hướng tiếp cận mới cho các nhà quản lý và nhà hoạch định chính sách trong việc cân bằng giữa phát triển và bảo tồn thiên nhiên.

Theo các chuyên gia, sau hơn ba thập kỷ đổi mới, nền kinh tế đã đạt được tốc độ tăng trưởng ấn tượng, với GDP theo sức mua tương đương tăng từ khoảng 79 tỷ USD năm 1990 lên hơn 1,6 nghìn tỷ USD vào năm 2024. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh cũng kéo theo áp lực ngày càng lớn lên tài nguyên và hệ sinh thái.

Các phân tích gần đây cho thấy Việt Nam đang ghi nhận mức thâm hụt sức chứa sinh thái khoảng âm 220%, nghĩa là nền kinh tế đang khai thác tài nguyên nhanh hơn gấp đôi khả năng tái tạo của tự nhiên. Trong dài hạn, tình trạng này có thể tạo ra những rủi ro vĩ mô đối với tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, câu hỏi đặt ra không chỉ là tăng trưởng nhanh hơn, mà còn là tăng trưởng theo cách bền vững và hài hòa với tự nhiên.

Một trong những nội dung trọng tâm của Hội thảo là giới thiệu khung mô hình kinh tế - sinh thái tích hợp GTAP-InVEST, công cụ phân tích giúp liên kết dữ liệu sinh thái với các mô hình kinh tế vĩ mô.

Theo TS. Nfamara K. Dampha (Đại học Minnesota), GTAP-InVEST thiết lập một vòng lặp phản hồi khép kín giữa hệ thống kinh tế và hệ sinh thái.

Trong mô hình này, các thay đổi về dịch vụ hệ sinh thái, chẳng hạn như mất môi trường sống, suy giảm trữ lượng carbon hoặc gia tăng xói mòn đất, được lượng hóa theo không gian thông qua các công cụ lập bản đồ sinh thái. Những biến động này sau đó được chuyển hóa thành các cú sốc năng suất trong mô hình Cân bằng Tổng thể có thể tính toán (CGE).

Cách tiếp cận này cho phép phản ánh đầy đủ chi phí kinh tế của suy thoái tự nhiên, vốn thường bị bỏ qua trong các mô hình tăng trưởng truyền thống.

Các kết quả mô phỏng được trình bày tại hội thảo cho thấy nếu tiếp tục quỹ đạo phát triển hiện nay, suy thoái hệ sinh thái có thể làm giảm tới 26% tiềm năng tăng trưởng GDP vào năm 2030. Ngược lại, kịch bản chuyển đổi xanh, trong đó các chính sách đầu tư vào phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn vốn tự nhiên được triển khai hiệu quả, có thể mang lại mức GDP dài hạn cao hơn đáng kể.

Những kết quả này cung cấp bằng chứng quan trọng rằng bảo tồn thiên nhiên không phải là chi phí cản trở tăng trưởng, mà là nền tảng cho thịnh vượng dài hạn.

Bên cạnh nội dung kỹ thuật, Hội thảo cũng tổ chức phiên thảo luận đa bên nhằm tìm kiếm cơ hội lồng ghép kết quả mô hình GTAP-InVEST vào các quy trình quy hoạch chiến lược của Việt Nam.

Các đại biểu đã thảo luận khả năng ứng dụng mô hình trong Quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch không gian biển, đặc biệt trong khuôn khổ sáng kiến Sách Xanh 2.0 (Blue Book 2.0) về phát triển kinh tế biển do UNDP điều phối.

Đại diện các bộ, ngành cho rằng việc phân bổ không gian phát triển giữa hạ tầng năng lượng, đô thị hóa, sản xuất nông nghiệp và bảo tồn hệ sinh thái đòi hỏi những công cụ phân tích định lượng mạnh mẽ hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các khu vực nhạy cảm về sinh thái như Đồng bằng sông Cửu Long, nơi đang chịu áp lực lớn từ biến đổi khí hậu và suy giảm tài nguyên.

ISPAE, đơn vị nghiên cứu trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đóng vai trò trung tâm trong nghiên cứu và tư vấn chính sách liên quan đến quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. UNETI tham gia với tư cách đối tác học thuật trong nước, góp phần tăng cường năng lực phân tích chính sách và thúc đẩy đối thoại giữa các bên liên quan.

Ở góc độ khu vực tư nhân, Dragon Capital Việt Nam, với tổng tài sản quản lý khoảng 5 tỷ USD tính đến giữa năm 2025, mang đến góc nhìn của lĩnh vực tài chính, nhấn mạnh vai trò của dòng vốn đầu tư bền vững và quản trị rủi ro môi trường trong chiến lược phát triển dài hạn.

Trong khi đó, UNDP đóng vai trò điều phối quốc gia nhằm đảm bảo các cam kết khí hậu quốc tế được chuyển hóa thành các chương trình hành động cụ thể. UNEP-WCMC cung cấp nền tảng khoa học và các công cụ phân tích về vốn tự nhiên, còn Đại học Minnesota đóng góp phương pháp luận cho các công cụ lập bản đồ hệ sinh thái như InVEST, nền tảng khoa học quan trọng cho việc tích hợp dữ liệu sinh thái vào mô hình kinh tế.

Tại Việt Nam, NTSP được triển khai thông qua quá trình đồng kiến tạo với sự tham gia rộng rãi của các bên liên quan. Các ưu tiên được xác định bao gồm nâng cao năng lực phân tích chính sách, huy động tài chính xanh, phát triển thị trường carbon nội địa, xây dựng hệ thống tín chỉ đa dạng sinh học và tích hợp hạch toán vốn tự nhiên vào khuôn khổ kế hoạch quốc gia.

Những nỗ lực này phản ánh nhận thức ngày càng rõ rằng tăng trưởng kinh tế trong thế kỷ XXI không thể tách rời khỏi bảo tồn thiên nhiên và ổn định hệ sinh thái.

Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với những cú sốc môi trường và khí hậu ngày càng lớn, những công cụ như GTAP-InVEST có thể trở thành trợ thủ quan trọng cho quá trình hoạch định chính sách phát triển bền vững, giúp Việt Nam không chỉ tăng trưởng nhanh mà còn tiến bước vững chắc trên con đường phát triển xanh và có khả năng chống chịu cao.