Ưu đãi thuế quan không đồng nghĩa dễ tiếp cận thị trường

Việt Nam và bốn nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) đã ký kết FTA song phương (VEFTA) sau 14 năm đàm phán.

Đây là hiệp định thương mại tự do thế hệ mới bao trùm các lĩnh vực hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ, cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) cũng như thương mại và phát triển bền vững.

Chia sẻ tại Hội thảo Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA: Cơ hội và Thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam sáng 11/11, đại diện VCCI cho rằng, lợi thế của thị trường EFTA không nằm ở quy mô dân số mà ở sức mua, yêu cầu chất lượng và uy tín của nhà cung cấp.

Cơ hội từ VEFTA trước hết đến từ cam kết mở cửa thị trường hàng hóa. Theo đó, các nước EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam.

Toàn bộ hàng công nghiệp, bao gồm thủy sản, được hưởng thuế suất 0% ngay khi hiệp định có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng được xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế.

Đây là lợi thế để doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cải thiện sức cạnh tranh về giá, mở rộng thị phần và đa dạng hóa thị trường, nhất là trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, các biện pháp bảo hộ gia tăng.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa 86,7% số dòng thuế, tương đương 100% kim ngạch nhập khẩu từ EFTA. Trong đó, 38,56% số dòng thuế được xóa bỏ ngay; 0,67% sau 3 năm; 0,67% sau 5 năm; 15,66% sau 7 năm; 27,94% sau 10 năm và 0,04% sau 15 năm. Một số dòng thuế được giảm về mức 5% theo lộ trình 10 hoặc 12 năm; 13,81% số dòng thuế không cam kết.

Bà Nguyễn Sơn Trà, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công thương) cho biết, việc Việt Nam và EFTA ký kết Hiệp định VEFTA mở ra cơ hội đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Ngoài giá trị về thị trường xuất khẩu, Hiệp định VEFTA còn thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Theo bà Trà, thông qua hợp tác về năng lượng tái tạo, công nghệ sạch và kinh tế tuần hoàn, doanh nghiệp Việt Nam được tiếp cận công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản trị và mô hình sản xuất bền vững, qua đó nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh.

Cơ hội mở ra khá rõ, việc tận dụng VEFTA không đơn giản chỉ là chuyển hướng xuất khẩu sang một thị trường mới để hưởng thuế suất thấp hơn mà đi kèm là nâng chuẩn hàng hóa, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cao từ thị trường này.

"Dù cánh cửa thị trường đã được mở rộng. Tuy nhiên, kinh nghiệm thực thi các hiệp định trước đây cho thấy cửa mở chưa có nghĩa là hàng hóa tự đi qua. Bởi, ưu đãi thuế quan không tự động và không đồng đều; thuế quan giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm; những rào cản ngoài thuế quan vẫn còn nguyên", ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế lưu ý.

Theo VCCI, kinh nghiệm thực thi các hiệp định thương mại tự do trước đây cho thấy khoảng cách giữa cam kết trên giấy và lợi ích thực tế của doanh nghiệp vẫn còn đáng kể.

Các khảo sát của VCCI về EVFTA cho thấy khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng quy tắc xuất xứ. Thiếu thông tin cụ thể về cam kết và cách thức áp dụng cũng là một trong những rào cản lớn.

Phân tích kỹ hơn về quy tắc xuất xứ, ông Tuấn cho biết, VEFTA có những cơ chế linh hoạt đáng chú ý, trong đó cho phép cộng gộp xuất xứ với nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU trong những trường hợp đáp ứng điều kiện của hiệp định. Đây có thể là lợi thế đối với doanh nghiệp Việt Nam khi xây dựng chuỗi cung ứng và lựa chọn nguồn nguyên liệu.

Để tận dụng được cơ chế này, doanh nghiệp phải nắm chắc quy định, kiểm soát hồ sơ nguyên liệu, quy trình sản xuất và chứng từ chứng minh xuất xứ. Nếu không chuẩn bị đầy đủ, hàng hóa dù được sản xuất tại Việt Nam vẫn có thể không đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan.

Một thách thức lớn khác là tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững. Các nước EFTA có yêu cầu cao về chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường, trách nhiệm xã hội và tính ổn định của nguồn cung. Ngoài quy định pháp lý, các nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối còn có thể đặt ra những tiêu chuẩn riêng đối với nhà cung cấp.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì

VEFTA đã được ký kết nhưng chưa có hiệu lực. Hiện, Bộ Tài chính đang chuẩn bị Dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế để thực thi. 

Vì vậy, khoảng thời gian từ nay đến khi hiệp định chính thức được thực thi chính là giai đoạn chuẩn bị quan trọng.

Ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh, doanh nghiệp cần theo dõi sát tiến độ phê chuẩn và các văn bản hướng dẫn thực thi; đồng thời rà soát những sản phẩm có tiềm năng, nguồn nguyên liệu, khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn của từng thị trường thành viên EFTA.

Việc chủ động chuẩn bị hồ sơ, phương án nguồn cung và chiến lược tiếp cận khách hàng sẽ giúp doanh nghiệp sẵn sàng tận dụng cơ hội ngay khi các cam kết được triển khai.

Đặc biệt, theo bà Nguyễn Sơn Trà,  Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa biên nhấn mạnh, trong bối cảnh các nhà nhập khẩu và thị trường các nước châu Âu coi trọng sản xuất xanh, bền vững, doanh nghiệp chủ động chuyển đổi xanh, ứng dụng công nghệ sạch, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thực hiện trách nhiệm xã hội nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh lâu dài.