Khoa Nhi, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đang điều trị nhiều bệnh nhi mắc viêm não Nhật Bản, trong đó có những trường hợp nhập viện khi bệnh đã diễn biến nặng, phải hồi sức tích cực và thở máy.

Điển hình là bệnh nhi G.A.D., 9 tuổi, ở Lào Cai. Trẻ ban đầu chỉ xuất hiện sốt và đau đầu. Sau một ngày sử dụng thuốc hạ sốt, tình trạng không cải thiện, trẻ vẫn sốt cao liên tục, đau đầu tăng, kèm nôn và buồn nôn nên gia đình đưa đến bệnh viện tuyến huyện thăm khám, điều trị.

Chỉ một ngày sau, tình trạng bệnh diễn tiến nhanh. Trẻ chậm chạp dần, không nói được, không ăn uống và đi vào hôn mê. Bệnh nhi được chuyển lên bệnh viện tuyến tỉnh, chẩn đoán viêm não, sau đó tiếp tục chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương và được xác định mắc viêm não Nhật Bản.

Khi nhập viện, trẻ đã hôn mê, suy hô hấp, yếu liệt tứ chi. Các bác sỹ phải hồi sức tích cực, chống viêm, chống phù não, đồng thời đặt ống nội khí quản và cho trẻ thở máy.

Bác sỹ nội trú Lê Thị Thu Hiền, Khoa Nhi cho biết, thời điểm nhập viện, tình trạng bệnh nhi rất nặng. Trong quá trình điều trị, các bác sỹ tập trung hồi sức, hỗ trợ hô hấp, sử dụng thuốc chống viêm, chống phù não và theo dõi sát các biến chứng thần kinh.

Sau khoảng hai tuần điều trị, ý thức của trẻ cải thiện rõ rệt, tỉnh táo hơn, có thể tự thở và đã cai máy thở thành công. Tuy nhiên, nguy cơ chưa hoàn toàn qua đi. Cơ lực toàn thân của trẻ vẫn yếu, cần tiếp tục theo dõi các biến chứng và di chứng thần kinh, trong đó có động kinh. Khả năng ho, khạc còn kém nên trẻ vẫn có nguy cơ suy hô hấp, thậm chí phải đặt lại ống nội khí quản và hỗ trợ thở máy nếu chức năng hô hấp không bảo đảm.

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, tác động trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương và lây truyền sang người qua muỗi mang virus. Tại Việt Nam, bệnh thường gia tăng vào mùa hè, khi thời tiết nóng ẩm tạo điều kiện cho muỗi phát triển.

Điều đáng lo là các biểu hiện ban đầu của bệnh thường không đặc hiệu. Trẻ có thể chỉ sốt cao đột ngột, đau đầu, mệt mỏi, ăn uống kém là những triệu chứng dễ bị nhầm với các bệnh nhiễm virus thông thường.

TS.Đặng Thị Thúy, Trưởng Khoa Nhi, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết, với trẻ lớn, đau đầu là triệu chứng các em có thể mô tả. Trong khi đó, trẻ nhỏ chưa thể diễn đạt thường chỉ biểu hiện bằng quấy khóc bất thường, ăn uống kém.

Tùy từng thể bệnh, chỉ sau vài giờ đến vài ngày, các biểu hiện có thể trở nên rõ rệt hơn. Trẻ đau đầu tăng, nôn nhiều, đồng thời xuất hiện những thay đổi về ý thức hoặc hành vi như co giật, ngủ li bì, khó đánh thức. Trường hợp nặng có thể lờ đờ, hôn mê.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh nhi có thể nhanh chóng suy hô hấp, suy tuần hoàn, đe dọa tính mạng. Đây cũng là lý do các bác sỹ lưu ý phụ huynh không nên chỉ dựa vào biểu hiện sốt để đánh giá mức độ nặng của bệnh. Đặc biệt, khi sốt đi kèm đau đầu tăng dần, nôn, thay đổi ý thức, co giật hay yếu liệt tay chân, trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế sớm.

Theo TS.Đặng Thị Thúy, đến nay viêm não Nhật Bản chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Khi mắc bệnh, các biện pháp can thiệp chủ yếu là điều trị hỗ trợ và hồi sức tích cực như chống phù não, phòng co giật, hỗ trợ hô hấp, phát hiện và xử trí sớm các biến chứng.

Mục tiêu quan trọng là giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm, đồng thời hạn chế tối đa tổn thương thần kinh. Đáng lưu ý, nguy cơ của viêm não Nhật Bản không kết thúc khi trẻ vượt qua giai đoạn cấp tính. Ngay cả khi được cứu sống, khoảng 50% trẻ vẫn có thể phải đối mặt với các di chứng về tâm thần, vận động và khả năng hòa nhập xã hội. Những trường hợp này cần được theo dõi lâu dài và phục hồi chức năng.

Khi trẻ sốt, đau đầu kèm quấy khóc bất thường, li bì, khó đánh thức, co giật, yếu hoặc liệt tay chân, gia đình cần nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám. Phát hiện sớm và điều trị tích cực là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát biến chứng, hạn chế tổn thương thần kinh nặng và giảm nguy cơ đe dọa tính mạng.

Chính vì chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và nguy cơ di chứng cao, phòng bệnh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bác sỹ khuyến cáo cha mẹ cần đưa trẻ tiêm vắc-xin viêm não Nhật Bản đầy đủ, đúng lịch; đồng thời chủ động phòng muỗi đốt, vệ sinh môi trường và hạn chế các khu vực thuận lợi cho muỗi sinh sản.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hội Y học Dự phòng Việt Nam khuyến cáo người dân nên tiêm nhắc bằng vắc-xin thế hệ mới sau khi hoàn thành phác đồ 3 mũi cơ bản trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng.

Theo chuyên gia, bất kỳ ai chưa có miễn dịch với virus viêm não Nhật Bản đều có nguy cơ mắc bệnh. Do đó, không chỉ trẻ em mà người lớn chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ liều cũng cần được tư vấn để hoàn thiện lịch tiêm phòng.

Tỷ lệ tử vong của bệnh dao động khoảng 20 đến 30%. Trong số những bệnh nhân sống sót, khoảng một nửa phải mang di chứng lâu dài như liệt, suy giảm nhận thức, rối loạn ngôn ngữ, động kinh hoặc rối loạn vận động, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Nói thêm về vắc-xin, theo BS.CKI Nguyễn Thu Hà, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, viêm não Nhật Bản là một trong những bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc-xin. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ chỉ được duy trì nếu trẻ được tiêm đúng lịch và hoàn thành đầy đủ phác đồ, bao gồm cả các mũi nhắc.

Hiện nay, tại Việt Nam có nhiều loại vắc-xin phòng viêm não Nhật Bản với phác đồ khác nhau. Đối với vắc-xin Imojev, trẻ từ 9 tháng đến dưới 18 tuổi cần tiêm hai mũi cách nhau một năm; người từ 18 tuổi trở lên chỉ cần một mũi.

Trong khi đó, vắc-xin Jevax được tiêm cho trẻ từ 12 tháng tuổi với ba mũi cơ bản. Mũi thứ hai cách mũi đầu từ một đến hai tuần, mũi thứ ba sau mũi thứ hai một năm và tiếp tục tiêm nhắc lại sau mỗi ba năm để duy trì miễn dịch.

Bác sỹ Thu Hà cũng cho biết, trên thực tế vẫn ghi nhận các trường hợp mắc bệnh hằng năm do chưa từng tiêm vắc-xin hoặc không hoàn thành đầy đủ phác đồ. Không ít phụ huynh cho rằng chỉ cần tiêm những mũi đầu đời là đủ, trong khi miễn dịch có thể giảm dần nếu bỏ qua các mũi nhắc.

Trước khi đưa trẻ đi tiêm, phụ huynh cần thông báo đầy đủ về tình trạng sức khỏe, tiền sử dị ứng, các thuốc đang sử dụng để được bác sỹ khám sàng lọc. Nếu trẻ đang sốt, mắc bệnh cấp tính hoặc có phản ứng nặng sau mũi tiêm trước, cần trao đổi với bác sỹ để được tư vấn thời điểm tiêm phù hợp.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo phụ huynh nên thường xuyên kiểm tra sổ tiêm chủng của trẻ, đặc biệt với trẻ lớn, nhằm bảo đảm không bỏ sót các mũi nhắc.

Trong bối cảnh bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, tiêm vắc-xin đầy đủ vẫn là biện pháp hiệu quả nhất giúp phòng ngừa viêm não Nhật Bản, giảm nguy cơ tử vong và hạn chế những di chứng thần kinh nặng nề có thể theo trẻ suốt cuộc đời.