Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương vừa tiếp nhận một bé trai 9 tuổi ở Lào Cai trong tình trạng hôn mê, suy hô hấp và yếu liệt tứ chi do viêm não Nhật Bản.

Chỉ hai ngày trước khi tình trạng trở nên nguy kịch, trẻ mới bắt đầu sốt, đau đầu. Gia đình cho dùng thuốc hạ sốt nhưng các triệu chứng không cải thiện. Cơn đau đầu tăng dần, kèm buồn nôn, nôn, sau đó trẻ rơi vào hôn mê. Sau hai tuần điều trị, bệnh nhi vẫn cần tiếp tục được theo dõi các biến chứng thần kinh.

Trước đó, Bệnh viện Bạch Mai cũng điều trị cho một bé gái mới 7 tháng tuổi mắc viêm não Nhật Bản. Trẻ nhập viện sau khi sốt cao, co giật toàn thân kéo dài và phải trải qua 24 ngày điều trị tích cực mới ổn định để xuất viện.

Những trường hợp này cho thấy viêm não Nhật Bản có thể xảy ra ở nhiều nhóm tuổi và điều đáng lo ngại là bệnh có khả năng chuyển nặng nhanh sau những biểu hiện ban đầu khá giống các bệnh nhiễm trùng thông thường.

Theo các bác sỹ viêm não Nhật Bản là bệnh cấp tính do virus viêm não Nhật Bản tấn công hệ thần kinh trung ương. Trong 2-3 ngày đầu, người bệnh thường xuất hiện sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn hoặc nôn. Do không có nhiều biểu hiện đặc hiệu, bệnh dễ bị nhầm với các bệnh nhiễm trùng thông thường, nhất là ở giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển, các triệu chứng thần kinh có thể xuất hiện nhanh. Trẻ đau đầu tăng, nôn nhiều, ngủ li bì, khó đánh thức, thay đổi hành vi, rối loạn ý thức, co giật hoặc yếu tay chân. Hôn mê, yếu liệt và khó thở là những biểu hiện cảnh báo hệ thần kinh đã bị tổn thương nghiêm trọng.

Với trẻ nhỏ chưa thể mô tả triệu chứng, cha mẹ càng cần chú ý đến những thay đổi bất thường như quấy khóc nhiều, bỏ bú, bỏ ăn, ngủ nhiều hoặc phản ứng kém.

Sau khi xâm nhập cơ thể, virus có thể tiếp cận hệ thần kinh trung ương, gây phản ứng viêm và phù não. Tùy khu vực não bị ảnh hưởng, người bệnh có thể bị rối loạn ý thức, co giật, suy giảm vận động hoặc rối loạn hô hấp.

Đáng lưu ý, viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Các biện pháp điều trị chủ yếu nhằm hỗ trợ, kiểm soát triệu chứng, hạn chế tổn thương và xử trí các biến chứng.

Không chỉ nguy hiểm trong giai đoạn cấp tính, hậu quả của bệnh có thể kéo dài ngay cả khi người bệnh được cứu sống. Một nghiên cứu trên 360 bệnh nhi viêm não Nhật Bản điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương trong giai đoạn 2017-2023 ghi nhận 42,2% trường hợp tử vong hoặc gặp di chứng kéo dài. Trong số này có 29 trẻ tử vong, 41 trẻ chịu di chứng nặng, 56 trẻ di chứng mức độ vừa và 23 trẻ di chứng nhẹ.

Di chứng thần kinh - vận động là tình trạng thường gặp. Tổn thương não còn có thể ảnh hưởng lâu dài tới nhận thức, ngôn ngữ, hành vi và khả năng sinh hoạt của trẻ. Nghiên cứu cũng ghi nhận nhu cầu thở máy, mở khí quản và thời gian nằm viện trên hai tuần là những yếu tố liên quan tới nguy cơ di chứng hoặc tử vong lâu dài.

Vì vậy, việc nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bác sỹ khuyến cáo phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế khi trẻ sốt cao khó hạ kèm đau đầu nhiều, nôn liên tục, ngủ li bì, thay đổi hành vi, co giật, yếu tay chân hoặc rối loạn ý thức. Khi đã xuất hiện những biểu hiện thần kinh hoặc triệu chứng tăng nhanh, không nên tiếp tục tự theo dõi, điều trị tại nhà.

Virus viêm não Nhật Bản được duy trì trong tự nhiên chủ yếu ở chim hoang dã và lợn. Muỗi Culex hút máu động vật mang virus, sau đó có thể truyền virus sang người qua vết đốt.

Loài muỗi này thường sinh sống ở những khu vực có ruộng, ao hồ hoặc chuồng trại. Tuy nhiên, nguy cơ bị muỗi đốt và mắc bệnh không chỉ giới hạn ở khu vực nông thôn. Trong bối cảnh trung gian truyền bệnh là muỗi khó kiểm soát hoàn toàn, trong khi viêm não Nhật Bản chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, dự phòng bằng vắc-xin có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Tại Việt Nam, trước khi vắc-xin viêm não Nhật Bản được triển khai rộng rãi, mỗi năm ghi nhận từ 2.000 đến 3.000 ca mắc viêm não Nhật Bản. Năm 1985, số ca bệnh từng lên tới gần 5.000 trường hợp. Đến năm 1995, viêm não Nhật Bản chiếm tới 61% các ca viêm não do virus.

Nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng, số ca mắc đã giảm mạnh xuống còn khoảng 100-200 trường hợp mỗi năm. Tuy nhiên, ngành y tế vẫn ghi nhận các ca bệnh ở những người không tiêm chủng, tiêm không đủ liều hoặc bỏ quên mũi tiêm nhắc.

Phân tích dịch tễ cho thấy, một số trường hợp mắc bệnh xảy ra ở những người từng được tiêm chủng, nhưng miễn dịch suy giảm theo thời gian, hoặc chưa hoàn thành lịch tiêm nhắc theo khuyến cáo.

Theo chương trình tiêm chủng mở rộng, trẻ cần tiêm 3 mũi cơ bản, gồm mũi đầu tiên lúc 1 tuổi, mũi thứ hai sau 1-2 tuần và mũi thứ ba sau mũi thứ hai một năm. Sau đó, cần tiêm nhắc lại mỗi 3-4 năm cho đến khi đủ 15 tuổi để duy trì miễn dịch bảo vệ.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, nhiều phụ huynh thường nhớ lịch tiêm cơ bản, nhưng lại quên các mũi nhắc. Đây là khoảng trống miễn dịch khiến trẻ vẫn có nguy cơ mắc bệnh dù đã được tiêm chủng trước đó.

Nói thêm về vắc-xin viêm não Nhật Bản, bác sỹ Nguyễn Tuấn Hải (Hệ thống tiêm chủng Safpo/Potec) cho biết, vắc-xin là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa viêm não Nhật Bản. Việc tiêm chủng đầy đủ giúp cơ thể tạo miễn dịch chống lại virus, từ đó ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh hoặc giảm đáng kể khả năng diễn tiến nặng và tử vong.

Cũng theo bác sỹ Hải, bên cạnh vắc-xin viêm não Nhật Bản bất hoạt từ não chuột được sử dụng nhiều năm qua, sự phát triển của công nghệ sinh học đã mở ra thế hệ vắc-xin mới được nuôi cấy trên tế bào Vero với nhiều ưu điểm vượt trội về tính an toàn và hiệu quả bảo vệ.

Nhờ quy trình sản xuất hiện đại và tinh khiết hóa cao, vắc-xin thế hệ mới không chứa protein từ não chuột, qua đó giảm thiểu các phản ứng sau tiêm như sốt, đau hoặc sưng tại vị trí tiêm. Đồng thời, vắc-xin tạo đáp ứng miễn dịch mạnh mẽ và bền vững hơn, giúp kéo dài thời gian bảo vệ trước virus viêm não Nhật Bản.

Một ưu điểm đáng chú ý khác là phác đồ tiêm linh hoạt, thuận tiện hơn cho người dân. Đối với trẻ em, chỉ cần tiêm 2 mũi cơ bản đã có thể tạo hiệu quả bảo vệ cao, góp phần giảm số lần tiêm và tăng tỷ lệ hoàn thành lịch tiêm chủng.

Nhiều phụ huynh cho rằng, trẻ đã được bảo vệ suốt đời sau khi hoàn thành 3 mũi vắc-xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy, lượng kháng thể phòng bệnh có thể suy giảm theo thời gian, khiến trẻ lớn và cả người trưởng thành vẫn có nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản.

Để duy trì khả năng bảo vệ bền vững, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Hội Y học Dự phòng Việt Nam khuyến cáo, người dân nên tiêm nhắc bằng vắc-xin thế hệ mới sau khi hoàn thành phác đồ 3 mũi cơ bản trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng.

Mũi tiêm nhắc này được xem như “chìa khóa” kích hoạt lại hệ miễn dịch, giúp cơ thể tạo ra lượng kháng thể cao và bền vững hơn trước sự tấn công của virus. Đối tượng được khuyến cáo tiêm nhắc bao gồm trẻ lớn và người trưởng thành chưa được củng cố miễn dịch đầy đủ.

Trong bối cảnh viêm não Nhật Bản vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và có thể để lại di chứng thần kinh suốt đời, việc tiêm chủng đầy đủ và tiêm nhắc đúng lịch không chỉ bảo vệ mỗi cá nhân, mà còn góp phần xây dựng lá chắn miễn dịch cho cộng đồng.

Theo chuyên gia, bất kỳ ai chưa có miễn dịch với virus viêm não Nhật Bản đều có nguy cơ mắc bệnh. Do đó, không chỉ trẻ em, mà người lớn chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ liều cũng cần được tư vấn để hoàn thiện lịch tiêm phòng.

Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần chủ động phòng chống muỗi đốt bằng cách ngủ màn, vệ sinh môi trường, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi và bảo vệ trẻ em trong mùa cao điểm từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm.