Thông tin từ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho biết, cơ sở vừa tiếp nhận một bé trai 9 tuổi ở Lào Cai trong tình trạng hôn mê, suy hô hấp và yếu liệt tứ chi do viêm não Nhật Bản.

Chỉ hai ngày trước đó, trẻ mới xuất hiện sốt, đau đầu và được dùng thuốc hạ sốt nhưng không cải thiện. Cơn đau đầu ngày càng tăng, kèm buồn nôn, nôn, sau đó trẻ nhanh chóng rơi vào hôn mê.

Sau hai tuần điều trị, bệnh nhi vẫn phải tiếp tục được theo dõi các biến chứng thần kinh. Diễn biến nhanh của ca bệnh cho thấy mức độ nguy hiểm của viêm não Nhật Bản, nhất là khi những dấu hiệu ban đầu khá giống các bệnh nhiễm trùng thường gặp.

Trước đó, Bệnh viện Bạch Mai cũng điều trị cho một bé gái mới 7 tháng tuổi mắc viêm não Nhật Bản. Trẻ nhập viện sau khi sốt cao, co giật toàn thân kéo dài và phải điều trị tích cực trong 24 ngày mới ổn định, được xuất viện.

Hai trường hợp ở hai độ tuổi khác nhau cho thấy viêm não Nhật Bản có thể xảy ra ở trẻ nhỏ và diễn tiến nặng chỉ sau một thời gian ngắn.

Theo các bác sỹ, viêm não Nhật Bản là bệnh cấp tính do virus viêm não Nhật Bản tấn công hệ thần kinh trung ương. Trong 2-3 ngày đầu, người bệnh thường chỉ sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn hoặc nôn. Đây đều là những triệu chứng không đặc hiệu, dễ bị nhầm với nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường.

Tuy nhiên, khi bệnh chuyển nặng, các biểu hiện thần kinh có thể xuất hiện nhanh chóng. Trẻ đau đầu tăng, nôn nhiều, ngủ li bì, khó đánh thức, thay đổi hành vi, rối loạn ý thức, co giật hoặc yếu tay chân. Hôn mê, yếu liệt và khó thở là những dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh đã bị tổn thương nghiêm trọng.

Đối với trẻ nhỏ chưa thể mô tả triệu chứng, cha mẹ càng phải thận trọng khi trẻ quấy khóc bất thường, bỏ bú, bỏ ăn, ngủ nhiều hoặc phản ứng kém.

Sau khi xâm nhập cơ thể, virus có thể tiếp cận hệ thần kinh trung ương, gây phản ứng viêm và phù não. Tùy vị trí não bị ảnh hưởng, người bệnh có thể rối loạn ý thức, co giật, suy giảm vận động hoặc rối loạn hô hấp. Đáng lo ngại, viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, các biện pháp điều trị chủ yếu là hỗ trợ và kiểm soát biến chứng.

Sống sót qua giai đoạn cấp tính không đồng nghĩa người bệnh có thể hồi phục hoàn toàn. Những tổn thương hệ thần kinh do viêm não Nhật Bản có thể để lại hậu quả kéo dài đối với vận động, nhận thức, ngôn ngữ, hành vi và khả năng sinh hoạt.

Một nghiên cứu trên 360 bệnh nhi viêm não Nhật Bản điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2017-2023 ghi nhận 42,2% trường hợp gặp di chứng kéo dài hoặc tử vong. Trong số này có 29 trẻ tử vong, 41 trẻ mang di chứng nặng, 56 trẻ di chứng mức độ vừa và 23 trẻ di chứng nhẹ.

Di chứng thần kinh - vận động là dạng thường gặp nhất. Nhu cầu thở máy, mở khí quản và thời gian nằm viện trên hai tuần cũng là những yếu tố liên quan đến nguy cơ di chứng hoặc tử vong lâu dài trong nhóm bệnh nhi được nghiên cứu.

Vì vậy, trẻ sốt cao khó hạ kèm đau đầu nhiều, nôn liên tục, ngủ li bì, thay đổi hành vi, co giật, yếu tay chân hoặc rối loạn ý thức cần được đưa đến cơ sở y tế ngay. Phụ huynh không nên tiếp tục tự điều trị hoặc chờ đợi tại nhà khi trẻ bắt đầu xuất hiện biểu hiện thần kinh hoặc triệu chứng tiến triển nhanh.

Virus viêm não Nhật Bản được duy trì trong tự nhiên chủ yếu ở chim hoang dã và lợn. Muỗi Culex hút máu động vật mang virus, sau đó truyền sang người qua vết đốt. Muỗi thường xuất hiện nhiều tại những khu vực có ruộng, ao hồ hoặc chuồng trại, nhưng nguy cơ bị muỗi đốt và nhiễm bệnh không chỉ giới hạn ở vùng nông thôn.

Trong bối cảnh trung gian truyền bệnh là muỗi khó kiểm soát và viêm não Nhật Bản chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chủ động phòng bệnh, đặc biệt bằng vắc-xin, có ý nghĩa quan trọng.

Tại Việt Nam, vắc-xin viêm não Nhật Bản đã được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng từ năm 1997. Với vắc-xin Jevax, sau ba mũi cơ bản, trẻ cần được tiêm nhắc theo lịch khuyến cáo để duy trì miễn dịch. Bên cạnh Chương trình Tiêm chủng mở rộng, hệ thống tiêm chủng dịch vụ hiện cũng có các loại vắc-xin viêm não Nhật Bản với độ tuổi chỉ định và lịch tiêm khác nhau.

Cha mẹ vì vậy cần kiểm tra lại lịch sử tiêm chủng của trẻ, bảo đảm trẻ được tiêm đúng lịch, đủ mũi và tiêm nhắc khi cần thiết. Việc trẻ từng được tiêm khi còn nhỏ không đồng nghĩa khả năng bảo vệ sẽ được duy trì nếu bỏ qua các mũi tiếp theo trong lịch khuyến cáo.

Trường hợp không nhớ loại vắc-xin, số mũi đã tiêm hoặc thời điểm tiêm gần nhất, phụ huynh nên đến cơ sở tiêm chủng để được kiểm tra lịch sử tiêm và tư vấn, thay vì tự suy đoán rồi bỏ qua mũi cần thiết.

Song song với tiêm chủng, các gia đình cần giảm nguy cơ trẻ bị muỗi đốt bằng cách ngủ màn, sử dụng biện pháp xua muỗi phù hợp, vệ sinh môi trường sống và loại bỏ nơi nước đọng có thể trở thành ổ sinh sản của muỗi.

Nói thêm về vắc-xin, theo BS.CKI Nguyễn Thu Hà, Hệ thống Tiêm chủng Long Châu, viêm não Nhật Bản là một trong những bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc-xin. Tuy nhiên, khả năng bảo vệ chỉ được duy trì nếu trẻ được tiêm đúng lịch và hoàn thành đầy đủ phác đồ, bao gồm cả các mũi nhắc.

Hiện nay, tại Việt Nam có nhiều loại vắc-xin phòng viêm não Nhật Bản với phác đồ khác nhau. Đối với vắc-xin Imojev, trẻ từ 9 tháng đến dưới 18 tuổi cần tiêm hai mũi cách nhau một năm; người từ 18 tuổi trở lên chỉ cần một mũi.

Trong khi đó, vắc-xin Jevax được tiêm cho trẻ từ 12 tháng tuổi với ba mũi cơ bản. Mũi thứ hai cách mũi đầu từ một đến hai tuần, mũi thứ ba sau mũi thứ hai một năm và tiếp tục tiêm nhắc lại sau mỗi ba năm để duy trì miễn dịch.

Bác sỹ Thu Hà cũng cho biết, trên thực tế vẫn ghi nhận các trường hợp mắc bệnh hằng năm do chưa từng tiêm vắc-xin hoặc không hoàn thành đầy đủ phác đồ. Không ít phụ huynh cho rằng chỉ cần tiêm những mũi đầu đời là đủ, trong khi miễn dịch có thể giảm dần nếu bỏ qua các mũi nhắc.

Trước khi đưa trẻ đi tiêm, phụ huynh cần thông báo đầy đủ về tình trạng sức khỏe, tiền sử dị ứng, các thuốc đang sử dụng để được bác sỹ khám sàng lọc. Nếu trẻ đang sốt, mắc bệnh cấp tính hoặc có phản ứng nặng sau mũi tiêm trước, cần trao đổi với bác sỹ để được tư vấn thời điểm tiêm phù hợp.

Các chuyên gia cũng khuyến cáo phụ huynh nên thường xuyên kiểm tra sổ tiêm chủng của trẻ, đặc biệt với trẻ lớn, nhằm bảo đảm không bỏ sót các mũi nhắc.

Trong bối cảnh bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, tiêm vắc-xin đầy đủ vẫn là biện pháp hiệu quả nhất giúp phòng ngừa viêm não Nhật Bản, giảm nguy cơ tử vong và hạn chế những di chứng thần kinh nặng nề có thể theo trẻ suốt cuộc đời.