Sau 13 năm thực thi, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã góp phần kéo giảm tỷ lệ hút thuốc. Nhưng những con số mới cho thấy, cuộc chiến này chưa thể dừng lại. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá hiện vượt quá 2% GDP mỗi năm nếu tính cả tổn thất môi trường, một mức thiệt hại không thể coi là “chi phí chấp nhận được” của phát triển.

Ngày 27/2 tại Hà Nội, Bộ Y tế tổ chức Hội thảo truyền thông chính sách của Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với sự tham dự của đại diện nhiều bộ, ngành và tổ chức quốc tế.

Phát biểu tại sự kiện, GS.Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội đồng Y khoa quốc gia nhấn mạnh, Hội thảo không chỉ là một bước trong quy trình lập pháp, mà là diễn đàn đối thoại chính sách nhằm bảo đảm Dự án Luật khi trình Chính phủ, Quốc hội đạt tính khả thi, đồng bộ và hiệu quả cao nhất.

“Quan điểm của chúng ta rất rõ ràng, bảo vệ sức khỏe nhân dân là ưu tiên cao nhất. Quyền được sống, học tập và làm việc trong môi trường không khói thuốc phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi quyết sách”, Thứ trưởng Trần Văn Thuấn nhấn mạnh.

Theo báo cáo tại Hội thảo, Việt Nam hiện có khoảng 15,8 triệu người hút thuốc; tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1%. Mỗi năm, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong.

Riêng năm 2022, tổng tổn thất kinh tế do thuốc lá ước tính 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Nếu tính thêm thiệt hại về môi trường như phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nguồn nước và biển, con số này vượt 2% GDP mỗi năm. Đây không còn là câu chuyện riêng của ngành y tế, mà là bài toán phát triển quốc gia, liên quan trực tiếp đến năng suất lao động, chi phí an sinh và chất lượng nguồn nhân lực.

Thực tế giám sát cho thấy trung bình có 13 điểm bán thuốc lá quanh mỗi trường học tại các đô thị lớn. Thuốc lá được đặt ngang tầm mắt, ngay trong tầm tay thanh thiếu niên. Trong bối cảnh đó, các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá mới gia tăng nhanh, tạo ra nguy cơ nghiêm trọng đối với thế hệ trẻ.

Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 173/2024/QH15, cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Luật Đầu tư 2025 cũng đưa các sản phẩm này vào danh mục cấm kinh doanh.

Thực tế cho thấy sau khi Nghị quyết 173 có hiệu lực, tình trạng lưu hành các sản phẩm này đã giảm mạnh. Tuy nhiên, để bảo đảm tính thống nhất và hiệu lực lâu dài, việc luật hóa các quy định cấm trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được xác định là yêu cầu tất yếu.

Dự thảo Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách trọng tâm. Thứ nhất, cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới. Thứ hai, cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

TS.Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh cho biết, hiện Luật chưa có quy định nghiêm cấm trưng bày. Việc cho phép trưng bày bao, tút thuốc tại điểm bán thực chất tạo ra một hình thức quảng cáo trực quan, góp phần kích thích hành vi tiêu dùng.

Theo kinh nghiệm quốc tế, đã có 59 quốc gia cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Các quốc gia áp dụng biện pháp này có tỷ lệ hút thuốc ở người lớn thấp hơn khoảng 7% so với các nước không áp dụng.

Bộ Y tế đề xuất khi cấp phép bán thuốc lá phải có tủ đựng riêng, có cửa hoặc rèm che kín, không quan sát được bao thuốc khi đóng và phải đóng lại ngay sau khi lấy thuốc. Đây là mô hình đã được áp dụng tại Singapore.

Về nội dung này, bác sỹ Nguyễn Tuấn Lâm, đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam khuyến nghị, Việt Nam cần đưa quy định cấm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, tàng trữ, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá mới khác vào Luật.

Đồng thời cần bổ sung quy định cấm sản xuất, buôn bán linh kiện, cấu phần của các sản phẩm này. Phải tập trung ngăn chặn nguồn cung, đặc biệt là buôn bán và quảng cáo trên môi trường mạng.

Theo bác sỹ Nguyễn Tuấn Lâm, nhiều quốc gia đã cấm hút thuốc toàn diện tại các địa điểm trong nhà và không cho phép có phòng hút thuốc riêng. Một số nước còn cấm tại khu vực công cộng ngoài trời như trường học, bệnh viện, khu vui chơi trẻ em. Đây là những kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo khi hoàn thiện luật.

Cùng với đó, Dự thảo Luật đề xuất cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức tại điểm bán. Chính sách này nhằm loại bỏ quảng cáo gián tiếp qua thị giác, giảm sự hấp dẫn với trẻ em và thanh thiếu niên, đồng thời hỗ trợ người đang cai nghiện tránh tác nhân kích thích.

Còn theo ý kiến của ông Nguyễn Huy Quang, đại diện Tổng Hội y học Việt Nam, nếu quy định về diện tích và hình thức cảnh báo được đưa trực tiếp vào luật thay vì chỉ giao Chính phủ quy định thì sẽ thể hiện quyết tâm mạnh mẽ hơn trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Một vấn đề quan trọng khác được đại biểu nêu ra là điều kiện bảo đảm và nguồn lực thực thi. Theo ý kiến tại hội thảo, nếu không quy định rõ cơ chế tài chính, phân bổ ngân sách trung ương, địa phương và các nguồn hợp pháp khác, việc triển khai có thể gặp khó khăn.

Việc sửa Luật lần này vì thế không chỉ dừng ở bổ sung điều cấm, mà còn phải hoàn thiện khung điều kiện bảo đảm, cơ chế tổ chức thực hiện, tăng cường vai trò của lực lượng công an, quản lý thị trường trong kiểm soát nguồn cung và xử lý vi phạm.

Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 trong ASEAN.

Trong bối cảnh đó, sửa đổi Luật không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật pháp lý, mà là bước đi chiến lược để bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt là trẻ em và phụ nữ - những nhóm chịu tác động nặng nề nhất của khói thuốc thụ động.

Dự kiến, Dự án Luật sẽ được trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI vào tháng 4/2026.