Cùng với việc ứng dụng công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS), ngành y tế kiến nghị sớm bố trí kinh phí, đầu tư trang thiết bị và nhân lực nhằm nâng cao hiệu quả xác định danh tính các liệt sỹ chưa biết tên.

Tại cuộc họp triển khai nhiệm vụ Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ do Bộ Y tế tổ chức, các đơn vị đã rà soát tiến độ triển khai, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm tháo gỡ khó khăn về kinh phí, trang thiết bị và nhân lực để bảo đảm hoàn thành mục tiêu chiến dịch.

Thực hiện Quyết định số 26 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tổ chức lấy mẫu hài cốt liệt sỹ đối với các phần mộ chưa xác định được thông tin để giám định ADN, Bộ Y tế được giao nhiều nhiệm vụ trọng tâm như hướng dẫn chuyên môn lấy mẫu, tiếp nhận, bảo quản và lưu trữ mẫu; chỉ đạo các đơn vị trực thuộc thực hiện giám định ADN; đồng thời bảo đảm dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ giữa các cơ quan.

Ngay sau khi được giao nhiệm vụ, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch triển khai, tổ chức hội nghị trực tuyến toàn quốc quán triệt chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia và Chính phủ; hướng dẫn các Sở Y tế phối hợp với địa phương xây dựng kế hoạch lấy mẫu, cử cán bộ tham gia các tổ lấy mẫu và thực hiện bảo quản, bàn giao mẫu theo đúng quy định.

Viện Pháp y Quốc gia được giao làm đầu mối tham mưu, hướng dẫn chuyên môn, theo dõi, kiểm tra, giám sát và tổng hợp kết quả triển khai trên phạm vi cả nước.

Theo TS.Nguyễn Đức Nhự, Viện trưởng Viện Pháp y Quốc gia, đơn vị được giao tiếp nhận mẫu từ bảy tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc và đã tổ chức tập huấn quy trình lấy mẫu, bảo quản, vận chuyển cho các địa phương trước khi triển khai.

Đến ngày 27/7/2026, Viện đã tiếp nhận 5.835 mẫu hài cốt liệt sỹ từ năm địa phương gồm Quảng Trị (3.670 mẫu), Đà Nẵng (891 mẫu), Lào Cai (821 mẫu), Sơn La (351 mẫu) và Lạng Sơn (102 mẫu). Hai địa phương còn lại đang tiếp tục lấy mẫu theo kế hoạch.

Ngoài số mẫu thu nhận trong chiến dịch, Viện hiện lưu trữ khoảng 8.135 mẫu hài cốt liệt sỹ từ các giai đoạn trước cùng khoảng 500 mẫu thân nhân liệt sỹ phục vụ công tác đối sánh ADN.

Các mẫu sau khi tiếp nhận đều được xử lý sơ bộ, làm sạch, phân loại và bảo quản theo đúng quy trình chuyên môn trong hệ thống kho lưu trữ đạt tiêu chuẩn.

Một trong những điểm nhấn của chiến dịch lần này là việc từng bước ứng dụng công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS) vào giám định ADN.

Theo TS.Nguyễn Đức Nhự, công nghệ NGS cho phép phân tích hiệu quả hơn đối với các mẫu hài cốt đã phân hủy mạnh hoặc chỉ còn lượng ADN rất thấp, từ đó nâng cao khả năng thu nhận dữ liệu di truyền và tăng tỷ lệ đối sánh với mẫu thân nhân.

"Bước đầu, Viện đã đối sánh thành công ba trường hợp hài cốt liệt sỹ với thân nhân, kết quả đã được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng", TS. Nguyễn Đức Nhự cho biết.

Trong thời gian tới, các đơn vị sẽ tiếp tục triển khai song song quy trình giám định hiện hành và công nghệ mới trong thời gian chờ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hoàn thiện quy trình thống nhất và chuyển giao theo chỉ đạo của Chính phủ.

Bên cạnh kết quả bước đầu, Viện Pháp y Quốc gia cho biết việc triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn, trong đó lớn nhất là nguồn kinh phí.

Mặc dù dự toán đã được Bộ Y tế tổng hợp và báo cáo cấp có thẩm quyền, đến nay kinh phí vẫn chưa được bố trí, khiến đơn vị chưa thể đấu thầu mua sắm hóa chất, vật tư tiêu hao và triển khai giám định trên diện rộng.

Hệ thống trang thiết bị hiện nay chủ yếu phục vụ công tác giám định pháp y thường quy. Để triển khai giám định ADN hài cốt liệt sỹ bằng công nghệ mới, Viện cần được đầu tư dây chuyền xét nghiệm chuyên biệt, hệ thống phòng sạch, thiết bị giải trình tự hiện đại cùng hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ lưu trữ và quản lý dữ liệu.

Nguồn nhân lực cũng là thách thức lớn. Theo tính toán, Viện cần khoảng 30 cán bộ chuyên môn để vận hành đầy đủ các dây chuyền giám định, trong khi hiện mới có khoảng 10 cán bộ trực tiếp thực hiện lĩnh vực này.

Phát biểu tại cuộc họp, TS.Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) nhấn mạnh, việc lấy mẫu và giám định ADN hài cốt liệt sỹ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc và cần được triển khai quyết liệt, bảo đảm tiến độ, chất lượng theo chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia.

Bộ Y tế yêu cầu Cục Quản lý Khám, chữa bệnh khẩn trương hoàn thiện báo cáo, cập nhật đầy đủ kết quả triển khai, những thuận lợi, khó khăn và đề xuất giải pháp phục vụ công tác chỉ đạo.

Viện Pháp y Quốc gia được giao chủ động xây dựng kế hoạch trọng tâm trong tháng 8 và các tháng cuối năm 2026; rà soát năng lực tiếp nhận, giám định mẫu; chuẩn bị cơ sở vật chất, nhân lực, trang thiết bị và dự toán kinh phí; đồng thời phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tiếp nhận, vận hành dây chuyền công nghệ mới.

Tại cuộc họp, Bộ Y tế cũng đề nghị các bộ, ngành liên quan sớm bố trí kinh phí, phê duyệt đầu tư trang thiết bị và hạ tầng công nghệ phục vụ công tác giám định ADN; đầu tư hệ thống máy chủ, phần mềm tin sinh học và cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, phân tích, đối sánh ADN; đồng thời bổ sung nhân lực, tổ chức đào tạo và chuyển giao công nghệ theo quy trình chuẩn.

Đặc biệt, trong thời gian tới, các đơn vị sẽ phối hợp với Bộ Công an kết nối dữ liệu ADN hài cốt liệt sỹ với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân và cơ sở dữ liệu căn cước công dân, hình thành hệ thống đối sánh tập trung. Đây được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian xác định danh tính, góp phần đưa nhiều liệt sỹ trở về với tên tuổi và gia đình sau nhiều năm chưa xác định được danh tính.