Một lon nước ngọt 330 ml có thể chứa tới 40 gram đường, tương đương khoảng 10 thìa cà phê. Muối lại hiện diện trong nhiều sản phẩm quen thuộc như mì ăn liền, xúc xích, bánh đóng gói, nước mắm, nước tương, dầu hào và các loại nước chấm.

Người tiêu dùng có thể dễ dàng nhìn thấy giá bán, thương hiệu hay những lời giới thiệu nổi bật trên bao bì, nhưng muốn biết sản phẩm chứa bao nhiêu đường, muối hoặc chất béo lại phải đọc và hiểu một bảng thông tin dinh dưỡng với khá nhiều con số.

Nhóm bệnh này chiếm hơn 80% tổng số ca tử vong, trong đó có nhiều trường hợp tử vong sớm. Đột quỵ và bệnh tim mạch nằm trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở cả nam và nữ. Đô thị hóa, thay đổi chế độ ăn, ít vận động cùng xu hướng già hóa dân số đang làm cho bài toán phòng, chống bệnh không lây nhiễm trở nên cấp thiết hơn.

Ngày An toàn người bệnh Thế giới 17/9/2026 năm nay tập trung vào chăm sóc an toàn đối với bệnh không lây nhiễm với thông điệp “Chăm sóc an toàn suốt đời”. Điều này không chỉ đặt ra yêu cầu bảo đảm an toàn cho người đã mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, ung thư và phải điều trị lâu dài. Với những bệnh có nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến lối sống, giảm nguy cơ từ sớm cũng giúp hạn chế số người phải bước vào quá trình điều trị kéo dài nhiều năm.

Dinh dưỡng là một phần quan trọng trong bài toán đó. Việt Nam có nguồn thực phẩm phong phú, từ rau củ, trái cây đến nhiều nguồn đạm và thực phẩm giàu dinh dưỡng. Chế độ ăn hợp lý giúp giảm nguy cơ đái tháo đường, bệnh tim mạch, đột quỵ, ung thư, đồng thời mang lại nhiều lợi ích đối với sức khỏe. Tuy nhiên, thói quen ăn uống đang thay đổi khá nhanh. Thực phẩm siêu chế biến với hàm lượng đường, muối và chất béo không lành mạnh cao xuất hiện ngày càng nhiều trong chế độ ăn, trong lúc một bộ phận người dân chưa ăn đủ rau, củ, quả và chất xơ.

Sự thay đổi này phần nào thể hiện qua tỷ lệ thừa cân, béo phì. Ở người trưởng thành Việt Nam, tỷ lệ thừa cân hoặc béo phì tăng từ khoảng 16% năm 2015 lên khoảng 20% năm 2021. Với trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 19 tuổi, con số này tăng từ hơn 8% năm 2010 lên 19% năm 2020.

Muối cho thấy khá rõ một nguy cơ dinh dưỡng thường khó nhận biết. Lượng muối tiêu thụ trung bình của người Việt Nam đã giảm từ 9,4 gram/ngày năm 2015 xuống 8,1 gram năm 2020, song vẫn cao hơn 60% so với mức tối đa được khuyến nghị là 5 gram mỗi ngày. Ăn nhiều muối làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, qua đó liên quan tới bệnh tim mạch và đột quỵ.

Đáng chú ý, lượng muối đưa vào cơ thể không chỉ đến từ phần muối trực tiếp thêm vào món ăn. Natri còn có trong thực phẩm chế biến, đóng gói và nhiều loại gia vị như bột canh, mì chính, nước tương, dầu hào, nước mắm, nước chấm. Bởi vậy, giảm lượng muối rắc vào thức ăn chưa chắc đồng nghĩa với tổng lượng natri tiêu thụ đã thấp nếu thực phẩm chế biến sẵn vẫn xuất hiện thường xuyên trong khẩu phần.

Trong lúc một số thành phần được tiêu thụ nhiều hơn mức cần thiết, rau củ và trái cây lại chưa được sử dụng đủ. Cứ 10 người Việt Nam có 4 người chưa ăn đủ rau củ và trái cây, những nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ quan trọng.

Xu hướng ăn uống của giới trẻ cũng thay đổi đáng kể. Năm 2019, 54,1% học sinh, sinh viên ăn thức ăn nhanh ít nhất một lần mỗi tuần, 17,1% sử dụng từ ba lần mỗi tuần. Năm 2013, hai tỷ lệ này lần lượt mới ở mức 30,2% và 8,8%. Chi tiêu bình quân cho thực phẩm siêu chế biến cũng tăng từ 2,4 triệu đồng/người năm 2017 lên gần 3,1 triệu đồng/người năm 2024.

Đồ uống có đường là một nỗi lo khác khi một lon nước ngọt 330 ml có thể chứa tới 40 gram đường, trong lúc WHO khuyến nghị lượng đường tự do tối đa đối với người trưởng thành là 50 gram mỗi ngày và mức dưới 25 gram có thể mang lại thêm lợi ích sức khỏe. Như vậy, chỉ một lon nước ngọt đã cung cấp lượng đường gần bằng giới hạn tối đa của cả ngày.

Mức tiêu thụ cũng tăng nhanh khi trong 14 năm, tổng lượng đồ uống có đường được tiêu thụ tại Việt Nam tăng hơn bốn lần, từ 1,59 tỷ lít năm 2009 lên 6,67 tỷ lít năm 2023. Bình quân năm 2023, mỗi người tiêu thụ gần 70 lít, tương đương khoảng 1,33 lít mỗi tuần. Việc thường xuyên sử dụng đồ uống có đường liên quan đến tăng cân, béo phì và nguy cơ cao hơn đối với đái tháo đường tuýp 2, bệnh tim, đột quỵ và ung thư.

Nhìn từ những con số này, khuyến cáo “ăn uống lành mạnh” sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu người dân không biết một sản phẩm cụ thể chứa bao nhiêu đường, muối hay chất béo và cũng khó so sánh giữa các sản phẩm trước lúc mua. Đọc nhãn dinh dưỡng không chỉ công việc dành riêng cho những người đang ăn kiêng hoặc đã mắc bệnh, mà cần trở thành một phần của thói quen lựa chọn thực phẩm.

Với thực phẩm đóng gói, người mua có thể bắt đầu bằng việc chú ý hàm lượng đường, muối/natri và chất béo thay vì chỉ nhìn vào thương hiệu hoặc những thông tin quảng bá ở mặt trước bao bì. Hạn chế mì ăn liền, xúc xích, thịt xông khói, bim bim, bánh ngọt đóng gói và các thực phẩm siêu chế biến khác cũng giúp giảm lượng muối, đường và chất béo không lành mạnh.

Với đồ uống, nước lọc nên được ưu tiên hơn nước ngọt, nước tăng lực, trà pha đường và nước trái cây có thêm đường. Bữa ăn cần có thêm rau xanh, trái cây, thực phẩm tươi và đa dạng nguồn thực phẩm. Tuy nhiên, yêu cầu người dân đọc nhãn mới chỉ giải quyết một nửa vấn đề. Một người chỉ có thể sử dụng thông tin dinh dưỡng nếu thông tin ấy đủ rõ để hiểu và đủ thuận tiện để so sánh ngay tại thời điểm mua hàng.

Thực phẩm đóng gói sẵn tại Việt Nam hiện phải ghi thành phần và giá trị dinh dưỡng trên bao bì. Tuy nhiên, các thông tin này thường nằm ở mặt sau, trong bảng số liệu mà người mua không phải lúc nào cũng dễ dàng diễn giải. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam và HealthBridge đang khuyến nghị áp dụng bắt buộc nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì nhằm giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin nhanh, thuận tiện và dễ hiểu hơn.

Kinh nghiệm được dẫn từ Chile cho thấy nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì có thể tác động cả đến người mua và nhà sản xuất. Sau lúc áp dụng chính sách này, lượng mua thực phẩm chứa nhiều đường giảm 37%, muối giảm 22% và chất béo bão hòa giảm 16%. Tỷ lệ thực phẩm đóng gói thuộc diện phải dán nhãn cũng giảm từ 7/10 xuống khoảng 5/10 sản phẩm do doanh nghiệp điều chỉnh công thức, giảm đường, muối và chất béo không lành mạnh.

Điều đó cho thấy nhãn dinh dưỡng không chỉ cung cấp thông tin cho một quyết định mua hàng. Nếu đủ rõ và dễ nhận biết, nó còn có thể tạo áp lực thị trường theo hướng tích cực, người tiêu dùng dễ so sánh hơn, còn nhà sản xuất có thêm lý do để thay đổi công thức sản phẩm.

Với trẻ em, vấn đề còn liên quan đến môi trường quảng cáo thực phẩm. Thói quen ăn uống được hình thành từ sớm, trong lúc nhân vật hoạt hình, đồ chơi đi kèm, bài hát và nhiều hình thức tiếp thị khác có thể làm tăng sức hấp dẫn của những sản phẩm nhiều đường, muối hoặc chất béo đối với trẻ. WHO và HealthBridge khuyến nghị hạn chế quảng cáo, tiếp thị tới trẻ em đối với thực phẩm có hàm lượng cao chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, đường tự do và/hoặc muối.

Phòng, chống bệnh không lây nhiễm do đó không phải lựa chọn giữa trách nhiệm cá nhân và chính sách. Người dân cần giảm thực phẩm nhiều muối, đường, chất béo không lành mạnh, ăn thêm rau quả, vận động nhiều hơn và tập thói quen đọc nhãn. Cùng với đó, thông tin dinh dưỡng cần được trình bày theo cách dễ nhận biết hơn để một lựa chọn tốt cho sức khỏe không trở thành bài toán quá khó đối với người mua.