Vượt qua rào cản “tâm lý”

Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam Nguyễn Thị Cúc đã chỉ ra rằng, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở kỹ thuật mà là tâm lý. Nhiều hộ kinh doanh lo ngại rằng việc chuyển sang kê khai sẽ khiến nghĩa vụ thuế tăng lên, từ đó phát sinh tâm lý e dè, chậm thích ứng.

Tuy nhiên, theo phân tích của bà Cúc, về bản chất, mức thuế suất áp dụng không thay đổi đáng kể giữa hai phương thức. Dù tính theo tỷ lệ doanh thu hay theo thu nhập tính thuế, nghĩa vụ thuế vẫn tương đương với trước đây. Thậm chí, trong một số trường hợp, chính sách mới còn mang lại lợi ích rõ rệt cho người nộp thuế.

Điển hình, việc nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế từ 100 triệu đồng lên 500 triệu đồng/năm đã giúp nhiều hộ kinh doanh giảm đáng kể nghĩa vụ tài chính. Trường hợp hộ cho thuê nhà có doanh thu 500 triệu đồng/năm trước đây phải nộp khoảng 50 triệu đồng tiền thuế, nhưng theo quy định mới có thể không phải nộp thuế. Điều này cho thấy định hướng rõ ràng của chính sách là giảm gánh nặng, tạo điều kiện cho hộ kinh doanh phát triển.

Không chỉ dừng lại ở yếu tố chi phí, việc chuyển sang kê khai còn mang lại lợi ích dài hạn về quản trị. Khi thực hiện đầy đủ hóa đơn, chứng từ, hộ kinh doanh có thể xây dựng uy tín với khách hàng, đối tác, đồng thời kiểm soát tốt hơn hoạt động tài chính của mình.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, tại nhiều quốc gia như Nhật Bản, việc xuất hóa đơn cho từng giao dịch, dù nhỏ, là chuẩn mực phổ biến. Điều này không chỉ phục vụ quản lý thuế mà còn góp phần hình thành văn hóa kinh doanh minh bạch, chuyên nghiệp.

Tại Việt Nam, hệ thống kế toán dành cho hộ kinh doanh cũng đã được đơn giản hóa đáng kể. Theo quy định hiện hành, hộ kinh doanh chỉ cần sử dụng 4 loại sổ cơ bản, giúp giảm gánh nặng thủ tục và tạo điều kiện để người dân dễ dàng tiếp cận. Thông qua việc ghi chép, các hộ có thể nắm rõ tình hình vốn, doanh thu, chi phí để điều chỉnh hoạt động kinh doanh kịp thời.

Bên cạnh đó, việc nộp thuế cũng trở nên thuận tiện hơn nhờ các nền tảng số như eTax Mobile, cho phép thực hiện giao dịch mọi lúc, mọi nơi. Điều này góp phần giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp và tăng tính minh bạch trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế.

Tuy nhiên, cùng với lợi ích là những yêu cầu tuân thủ chặt chẽ hơn. Theo quy định pháp luật, hành vi trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên có thể bị xử lý hình sự với mức phạt tù lên tới 7 năm. Ngoài ra, cá nhân nợ thuế từ 50 triệu đồng trở lên còn có thể bị áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh.

Đáng chú ý, trong cơ chế thuế khoán, nếu doanh thu thực tế tăng trên 50% so với mức khoán mà không điều chỉnh, hộ kinh doanh có thể bị coi là có hành vi trốn thuế. Điều này cho thấy việc duy trì phương thức cũ tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý.

Giải quyết “điểm nghẽn” để thúc đẩy tuân thủ

Dù định hướng chính sách đã rõ ràng, quá trình triển khai thực tế vẫn gặp không ít khó khăn. Một trong những thách thức lớn là sự đa dạng và phức tạp của mô hình kinh doanh hiện nay. Nhiều hộ vừa kinh doanh truyền thống, vừa bán hàng online, vừa cho thuê tài sản, dẫn đến khó xác định chính xác nghĩa vụ thuế trong từng hoạt động.

Đặc biệt, trên các nền tảng thương mại điện tử, cơ chế thu thuế chưa đồng bộ. Có sàn thực hiện khấu trừ thuế, trong khi một số sàn khác chưa triển khai, tạo ra sự chênh lệch trong cách thức quản lý.

Với hình thức livestream bán hàng, nếu có đăng ký kinh doanh, mức thuế khoảng 7%, nhưng nếu không đăng ký, thu nhập từ hoa hồng có thể bị áp thuế thu nhập cá nhân lên tới 35%. Sự khác biệt này tạo áp lực lớn đối với người kinh doanh.

Ngoài ra, vấn đề hóa đơn trên sàn thương mại điện tử cũng là một điểm nghẽn đáng chú ý. Trong một số trường hợp, sàn đã thực hiện khấu trừ thuế nhưng việc xuất hóa đơn lại chậm hơn thời điểm thanh toán, tiềm ẩn nguy cơ sai phạm về thời điểm lập hóa đơn.

Đối với các hộ kinh doanh lâu năm, việc chuyển đổi sang kê khai còn gặp khó khăn trong xác định hóa đơn đầu vào cho hàng tồn kho hoặc tính khấu hao đối với tài sản cố định như nhà hàng, khách sạn. Đây là những yếu tố mang tính lịch sử, không dễ xử lý trong thời gian ngắn.

Một vấn đề nhạy cảm khác là tâm lý lo ngại bị truy thu thuế các năm trước. Thực tế có những trường hợp doanh thu thực tế cao hơn nhiều so với mức kê khai, khiến hộ kinh doanh e ngại khi chuyển sang kê khai đầy đủ.

Để tháo gỡ những nút thắt này, các chuyên gia đề xuất cần có cách tiếp cận linh hoạt, trong đó có thể thiết lập một “điểm dừng” nhằm khuyến khích hộ kinh doanh kê khai trung thực từ hiện tại, đồng thời xem xét xử lý hợp lý các sai sót trong quá khứ đối với những trường hợp không vi phạm nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, cần có sự thống nhất giữa các cơ quan quản lý trong việc hướng dẫn và xử lý, tạo niềm tin cho người nộp thuế. Đối với các hộ có tài sản lớn, có thể hướng dẫn thuê đơn vị định giá độc lập để xác định giá trị tài sản làm cơ sở tính khấu hao.

Có thể thấy, việc chuyển từ thuế khoán sang kê khai không chỉ là thay đổi kỹ thuật mà là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý.

Khi các vướng mắc được tháo gỡ và ý thức tuân thủ được nâng cao, một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng sẽ dần được hình thành, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của khu vực kinh tế hộ trong kỷ nguyên số.