Theo bác sỹ Nguyễn Huy Hoàng, chuyên khoa Nội, thành viên Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, khi được hấp thu, ethanol nhanh chóng theo máu đến gan. Khoảng 90% lượng rượu uống vào sẽ được chuyển hóa tại đây.

Ethanol được enzyme ADH chuyển thành acetaldehyde, sau đó nhờ ALDH2 phân hủy tiếp thành acetate. Vấn đề nằm ở acetaldehyde, chất độc trung gian mạnh hơn ethanol nhiều lần. Chính nó gây đỏ mặt, đau đầu, tim đập nhanh, mệt rũ rượi sau cuộc vui.

Uống càng nhiều, hệ thống càng “quá tải”. Lượng NAD⁺ trong gan bị tiêu hao nhanh khiến quá trình chuyển hóa bị tắc nghẽn. NADH tăng lên kéo theo rối loạn chuyển hóa mỡ và đường, mở đường cho gan nhiễm mỡ và hạ đường huyết. Người uống rượu nặng nhưng không ăn dễ rơi vào tình trạng tụt đường, run tay, lạnh người, thậm chí hôn mê.

Ở người uống rượu lâu năm, gan huy động thêm enzyme CYP2E1 để xử lý rượu. Ban đầu họ có vẻ “uống khỏe hơn”, nhưng thực chất gan đang bị tấn công bởi các gốc tự do, nguy cơ viêm gan, xơ gan, ung thư gan tăng dần theo năm tháng. Tửu lượng tăng không phải là bản lĩnh, mà là tín hiệu gan đang phải gồng mình thích nghi.

Trên thị trường, phần lớn sản phẩm “giải rượu” là thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Thành phần thường gặp gồm NAC, tiền chất của glutathione, glutathione, vitamin nhóm B, vitamin C, silymarin từ cây kế sữa, curcumin từ nghệ, dihydromyricetin trong chè dây và nho, cùng các chất điện giải.

Những chất này có thể hỗ trợ gan chống oxy hóa, bù điện giải, giảm mệt mỏi ở mức độ nhất định. Tuy nhiên, chúng không làm nồng độ cồn trong máu giảm nhanh. Máy đo nồng độ cồn vẫn ghi nhận ethanol cho đến khi gan hoàn tất quá trình chuyển hóa. Không có viên thuốc nào “xóa dấu vết” rượu trong vài phút. Mọi quảng cáo theo hướng đó nên được nhìn nhận thận trọng.

Một sai lầm đáng lo ngại là dùng Paracetamol sau khi uống rượu để giảm đau đầu. Khi rượu đã làm cạn kiệt glutathione, Paracetamol lại tạo ra chất trung gian độc NAPQI.

Nếu glutathione không đủ để trung hòa, NAPQI sẽ trực tiếp gây tổn thương tế bào gan, thậm chí suy gan cấp ở người nguy cơ cao như nghiện rượu mạn tính hoặc suy dinh dưỡng. Dù ở người khỏe mạnh, liều điều trị có thể an toàn, nhưng sau một cuộc nhậu nặng, Paracetamol không phải là “cứu tinh”.

Những biện pháp cực đoan như xông hơi, vào sauna, chạy bộ gắng sức để “ra mồ hôi cho nhanh hết rượu” cũng tiềm ẩn rủi ro. Lượng rượu thải qua mồ hôi rất ít, trong khi giãn mạch, tụt huyết áp và mất nước lại tăng lên. Đã có trường hợp ngất xỉu, thậm chí đột quỵ, chỉ vì cố “đốt rượu” bằng cách này.

Vậy cách nào khoa học? Theo bác sỹ Hoàng, cơ thể có khả năng tự phục hồi nếu được hỗ trợ đúng. Sau uống rượu, điều quan trọng là bù nước, bù điện giải, ổn định đường huyết và cho gan thời gian làm việc.

Uống nhiều nước lọc giúp pha loãng rượu trong dạ dày và giảm kích ứng. Nếu nôn ói, mệt lả, có thể dùng dung dịch điện giải pha đúng hướng dẫn. Nước cam, chanh bổ sung vitamin C; gừng giúp giảm buồn nôn; mật ong cung cấp fructose hỗ trợ chuyển hóa; nước mía, nước dừa bù đường và khoáng chất. Tuy nhiên, người có dạ dày yếu nên tránh nước chua khi đói.

Về thực phẩm, cháo loãng, súp, mì nước, canh rau, cháo đậu xanh giúp cung cấp nước và năng lượng nhẹ nhàng cho gan. Chuối bổ sung kali hỗ trợ ổn định tim mạch. Lòng trắng trứng đôi khi được dân gian sử dụng, nhưng chưa có bằng chứng mạnh, nếu dùng chỉ nên xem là biện pháp phụ.

Sau khi uống rượu, tuyệt đối không lái xe, không bơi, không làm việc nguy hiểm. Caffeine có thể làm tỉnh táo giả tạo nhưng không phục hồi phản xạ và khả năng phán đoán. “Tỉnh như sáo” sau ly cà phê không đồng nghĩa với an toàn.

Nếu người say có biểu hiện thở chậm, môi tím, da lạnh, nôn liên tục, co giật, hôn mê, cần gọi cấp cứu ngay. Ngộ độc rượu là tình trạng y khoa cấp cứu, không phải chuyện ngủ một giấc là xong.

Về lâu dài, quản lý lượng rượu từ đầu vẫn là giải pháp bền vững. Nhiều khuyến cáo quốc tế đề xuất nam giới không quá hai đơn vị cồn/ngày, nữ giới không quá một đơn vị/ngày, và có những ngày hoàn toàn không uống. Một số hướng dẫn khuyến nghị không quá 14 đơn vị/tuần cho cả nam và nữ.

Nói thêm về ngộ độc rượu dịp Tết, TS.Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai phân tích, ngộ độc ethanol thông thường có thể gây lơ mơ, hôn mê, suy hô hấp, tụt huyết áp và tử vong. Rượu còn làm mất kiểm soát hành vi, dẫn tới tai nạn giao thông, bạo lực, xung đột và rối loạn tâm thần.

Nhưng nguy hiểm nhất là ngộ độc cồn công nghiệp methanol. Đây là dạng ngộ độc cực kỳ nghiêm trọng, có thể gây mù mắt, tổn thương não, tỷ lệ tử vong rất cao. Đáng lưu ý, methanol thường không xảy ra đúng mấy ngày Tết, mà xuất hiện trước và sau Tết, khi người dân uống rượu không rõ nguồn gốc bên ngoài.

Chỉ một cuộc liên hoan, một bữa gặp mặt, một chén rượu “không nhãn mác”, đôi khi đủ biến niềm vui đầu năm thành bi kịch. Dấu hiệu điển hình nhất để nhận biết ngộ độc thực phẩm là có từ hai người trở lên cùng ăn một loại thực phẩm và cùng xuất hiện triệu chứng giống nhau sau đó, trong khi người không ăn thì không bị.

Các biểu hiện thường gặp gồm đau bụng, nôn, tiêu chảy, xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau ăn. Tuy nhiên, vẫn có trường hợp chỉ một người ăn nên chỉ người đó bị.

Người dân cần đến cơ sở y tế ngay nếu có các dấu hiệu nặng như nôn và tiêu chảy nhiều gây mất nước, nôn nhiều không thể uống được, sốt cao liên tục, đau bụng dữ dội hoặc đau kéo dài, kèm các biểu hiện nặng của nhiễm trùng hoặc mất nước như mệt lả, rét run, tụt huyết áp, tiểu ít.

Đặc biệt, bác sỹ nhấn mạnh cần cảnh giác với các biểu hiện không thuộc tiêu hóa mà liên quan tới các cơ quan khác như thần kinh, rối loạn cảm giác, yếu cơ, liệt, lơ mơ, hôn mê, co giật, rối loạn tâm thần, tim mạch, nhịp tim bất thường, khó thở, vàng da hoặc rối loạn tiết niệu.

Trong khi đó, các trường hợp nhẹ có thể theo dõi tại nhà chỉ khi nôn ít, tiêu chảy ít, đau bụng nhẹ, có thể tự uống nước, sốt nhẹ hoặc không sốt và các triệu chứng có xu hướng giảm dần.