WHO ước tính khoảng 57 triệu người trên thế giới đang sống chung với sa sút trí tuệ và mỗi năm có gần 10 triệu trường hợp mới. Alzheimer là dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất, chiếm khoảng 60-70% số trường hợp.

Tại Việt Nam, hơn 14 triệu người đã bước vào nhóm dân số cao tuổi. Quy mô này sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới, đồng nghĩa số người cần được theo dõi, phát hiện và quản lý các vấn đề về nhận thức cũng ngày càng lớn.

PGS-TS..Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế cho biết, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh trong khu vực. Sự thay đổi cơ cấu dân số đặt hệ thống y tế trước yêu cầu chuyển mạnh từ điều trị sang phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý sức khỏe lâu dài.

Sa sút trí tuệ là một trong những thách thức đáng chú ý của quá trình này. Bệnh không chỉ làm suy giảm trí nhớ mà còn ảnh hưởng đến khả năng tư duy, thực hiện các hoạt động hàng ngày và mức độ độc lập của người bệnh. Gánh nặng theo đó không dừng ở chi phí khám chữa bệnh mà còn kéo dài sang thời gian chăm sóc, công việc và đời sống của cả gia đình.

Đáng lưu ý, tỷ lệ người mắc sa sút trí tuệ được phát hiện và chẩn đoán ở giai đoạn sớm tại Việt Nam còn thấp. Không ít trường hợp chỉ đến cơ sở y tế ở giai đoạn trung bình hoặc nặng, lúc khả năng nhận thức và sinh hoạt độc lập đã suy giảm đáng kể.

Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương đề nghị từng bước lồng ghép sàng lọc suy giảm nhận thức vào khám sức khỏe định kỳ cho người cao tuổi, ưu tiên những người đang được quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh mạn tính.

Phát hiện sớm càng có ý nghĩa bởi người cao tuổi thường không chỉ có một vấn đề sức khỏe. Một người có thể đồng thời mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, cơ xương khớp và suy giảm nhận thức. Nếu mỗi bệnh được quản lý riêng tại một chuyên khoa, người bệnh có thể phải đi qua nhiều phòng khám và nhận nhiều đơn thuốc khác nhau.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế, người cao tuổi không nên phải đi qua 5-6 phòng khám và nhận 5-6 đơn thuốc riêng lẻ. Quản lý sức khỏe cần có sự phối hợp giữa các chuyên khoa thần kinh, lão khoa, tim mạch, nội tiết, cơ xương khớp, phục hồi chức năng, y học cổ truyền, đồng thời rà soát việc sử dụng nhiều thuốc, nguy cơ tương tác thuốc và lựa chọn thuốc phù hợp với chức năng nhận thức của từng người.

Còn theo Thiếu tướng Dương Thị Thu Hằng, Giám đốc Bệnh viện 30/4, thực tế khám và điều trị cho thấy sa sút trí tuệ ở người cao tuổi hiếm khi xuất hiện đơn độc. Người bệnh thường đồng thời mắc nhiều bệnh mạn tính và các vấn đề sức khỏe có thể tác động qua lại lẫn nhau.

Mối quan hệ này tạo thành một vòng xoáy đáng lo ngại. Các bệnh mạn tính không được kiểm soát tốt có thể ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ và chức năng nhận thức. Ở chiều ngược lại, trí nhớ suy giảm khiến người bệnh dễ quên uống thuốc, dùng nhầm thuốc, bỏ tái khám hoặc không còn khả năng tự theo dõi các chỉ số sức khỏe. Một bệnh khó kiểm soát có thể kéo theo bệnh khác trở nên phức tạp hơn.

PGS-TS.Nguyễn Trung Anh, Giám đốc Bệnh viện Lão khoa Trung ương, Chủ tịch Hội Lão khoa Việt Nam cho rằng, đa bệnh lý ở người cao tuổi không phải ngoại lệ mà là tình trạng phổ biến. Nhiều người cùng lúc mắc nhiều bệnh mạn tính và phải sử dụng nhiều loại thuốc.

"Nguyên tắc cốt lõi của lão khoa là điều trị một con người, không điều trị từng căn bệnh riêng rẽ", PGS.TS.BS. Nguyễn Trung Anh nhấn mạnh.

Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng đối với người mắc sa sút trí tuệ. Mục tiêu điều trị của từng bệnh phải được cân nhắc trong tổng thể sức khỏe, chức năng nhận thức và khả năng tự chăm sóc của người bệnh.

Chẳng hạn, hạ huyết áp quá mức có thể làm giảm tưới máu não. Kiểm soát đường huyết quá chặt lại làm tăng nguy cơ hạ đường huyết, trong lúc người mắc sa sút trí tuệ có thể khó nhận biết bất thường hoặc không đủ khả năng thông báo chính xác cho người thân. Đau khớp kéo dài khiến người bệnh giảm vận động và giao tiếp xã hội, những yếu tố có thể tiếp tục ảnh hưởng bất lợi đến chức năng nhận thức.

Bài toán điều trị do đó không đơn thuần là đưa từng chỉ số huyết áp, đường huyết hay các thông số xét nghiệm về một mức giống nhau cho mọi người bệnh. Mục tiêu cần được cá thể hóa dựa trên tuổi, tình trạng bệnh, chức năng nhận thức, khả năng vận động, mức độ độc lập và nguy cơ gặp tác dụng bất lợi của thuốc.

Một vấn đề khác là đa thuốc. Người cao tuổi mắc nhiều bệnh có thể phải sử dụng nhiều loại thuốc mỗi ngày. Với người đã suy giảm trí nhớ, việc nhớ chính xác tên thuốc, liều lượng và thời điểm sử dụng trở nên khó khăn hơn. Rà soát đơn thuốc, phát hiện tương tác và loại bỏ những thuốc không còn cần thiết do đó trở thành một phần quan trọng của quản lý người cao tuổi đa bệnh lý.

Quản lý sa sút trí tuệ cũng không thể giới hạn trong bệnh viện. Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương cho rằng cần quan tâm nhiều hơn đến người chăm sóc và hệ thống chăm sóc dài hạn tại gia đình, cộng đồng. Người chăm sóc chính là "cánh tay nối dài" của nhân viên y tế trong theo dõi diễn biến bệnh, sử dụng thuốc, dinh dưỡng và sinh hoạt hàng ngày.

Cùng với đó, các bệnh viện tuyến cuối, trường đại học và hội chuyên ngành cần tăng cường đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, phát triển hội chẩn từ xa và Telehealth nhằm đưa năng lực phát hiện, quản lý sa sút trí tuệ đến gần hơn với tuyến cơ sở.

Những liệu pháp mới điều trị Alzheimer đang mở thêm khả năng can thiệp, song Thứ trưởng Bộ Y tế lưu ý cần tiếp tục đánh giá đầy đủ chỉ định, tính an toàn cũng như chi phí - hiệu quả trong điều kiện Việt Nam trước lúc đưa vào thực hành rộng rãi.