Tử vong do ung thư, đột quỵ tại Việt Nam tăng hơn 2 lần trong 5 năm

Tại Hội thảo công bố “Báo cáo quốc gia về đăng ký và thống kê hộ tịch năm 2025” và “Thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong tại Việt Nam giai đoạn 2021-2025” do Cục Thống kê phối hợp với Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) và Tổ chức Y tế công cộng toàn cầu (Vital Strategies) tổ chức, những số liệu về nguyên nhân tử vong đã cho thấy nhiều vấn đề đáng quan tâm trong bức tranh sức khỏe cộng đồng.

Thông tin về thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong tại Việt Nam, bà Đỗ Thị Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cho biết, bệnh tật là nguyên nhân chủ yếu, chiếm 64,5% tổng số trường hợp tử vong được ghi nhận.

Tuy nhiên, chất lượng thông tin về nguyên nhân tử vong vẫn còn nhiều hạn chế. Trong số các trường hợp tử vong do bệnh tật, chỉ 28% xác định được nguyên nhân bệnh cụ thể, trong khi 72% chưa được làm rõ. Bên cạnh đó, tử vong do suy yếu tuổi già chiếm 20,6%; tử vong không xác định được nguyên nhân chiếm 10,2% và tử vong do các biến cố bên ngoài chiếm 4,8%.

Đáng chú ý, số trường hợp tử vong được ghi nhận do ung thư tăng mạnh trong giai đoạn 2021-2025, từ 19.400 trường hợp năm 2021 lên 46.800 trường hợp năm 2025, tương đương mức tăng khoảng 2,4 lần. Nam giới chiếm tỷ trọng lớn, với trung bình cứ 3 trường hợp tử vong do ung thư thì có khoảng 2 trường hợp là nam.

Cùng xu hướng này, số trường hợp tử vong do đột quỵ tăng từ 16.000 trường hợp năm 2021 lên 33.100 trường hợp năm 2025, gấp 2,07 lần. Sự gia tăng số trường hợp tử vong được ghi nhận do ung thư và đột quỵ cho thấy gánh nặng đáng quan tâm của các bệnh không lây nhiễm đối với sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, những biến động này cũng cần được xem xét trong mối liên hệ với mức độ đầy đủ và chất lượng ghi nhận nguyên nhân tử vong của hệ thống dữ liệu hộ tịch.

Bên cạnh bệnh tật, các nguyên nhân tử vong do tác động từ bên ngoài tiếp tục đặt ra nhiều thách thức. Tai nạn giao thông vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong nhóm này, với nam giới chiếm tới 78,2% số trường hợp.

Đặc biệt, trong giai đoạn 2021-2025, cả nước ghi nhận khoảng 13.800 trường hợp tử vong do tự tử. Trong đó, nam giới chiếm 78,8%, phần lớn tập trung ở nhóm tuổi lao động từ 20 đến 54 tuổi.

Những con số trên cho thấy sự cần thiết phải tăng cường các giải pháp phòng ngừa tai nạn giao thông, chăm sóc sức khỏe tâm thần, phát hiện sớm nguy cơ tự tử và hỗ trợ tâm lý cho các nhóm dân số dễ bị tổn thương, đặc biệt là nam giới trong độ tuổi lao động.

Một vấn đề đáng quan tâm khác là tình trạng thiếu thông tin về nguyên nhân tử vong. Trong giai đoạn 2021-2025, dữ liệu hộ tịch điện tử ghi nhận 285.200 trường hợp tử vong không xác định được nguyên nhân, chiếm 10,2% tổng số trường hợp đăng ký khai tử.

Việc một tỷ lệ đáng kể trường hợp tử vong chưa được xác định rõ căn nguyên gây khó khăn cho công tác phân tích xu hướng bệnh tật, nhận diện các yếu tố nguy cơ và đánh giá chính xác gánh nặng sức khỏe của dân số.

Thông tin chưa đầy đủ cũng có thể ảnh hưởng đến việc xác định các vấn đề y tế cần ưu tiên, phân bổ nguồn lực và xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp với thực tiễn.

Cùng với những diễn biến đáng chú ý về nguyên nhân tử vong, “Báo cáo quốc gia về đăng ký và thống kê hộ tịch năm 2025” cũng phản ánh nhiều thay đổi trong cơ cấu và xu hướng dân số Việt Nam.

Theo kết quả được công bố, tỷ lệ đăng ký khai sinh năm 2025 đạt 83,9%, trong khi tỷ lệ đăng ký khai tử đạt 91,4%. Tỷ lệ đăng ký khai sinh đúng hạn trong số các trường hợp đăng ký trong vòng 5 năm kể từ thời điểm sinh đạt 82,5%; tỷ lệ đăng ký khai tử đúng hạn đạt 63,9%.

Mặc dù công tác đăng ký và thống kê hộ tịch đã đạt những kết quả nhất định, tình trạng đăng ký muộn vẫn phổ biến ở một số nhóm dân tộc thiểu số. Điều này ảnh hưởng đến tính đầy đủ, kịp thời của dữ liệu, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ đăng ký hộ tịch của người dân.

Đáng chú ý, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam năm 2025 chỉ còn 1,66 con/phụ nữ, giảm 0,18 con so với năm 2024 và tiếp tục ở mức thấp hơn ngưỡng sinh thay thế.

Mức sinh giảm là một trong những biến động dân số cần được theo dõi chặt chẽ, bởi xu hướng này có thể tác động đến quy mô lực lượng lao động, cơ cấu dân số và nhu cầu bảo đảm an sinh xã hội trong dài hạn.

Trong khi đó, mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Năm 2025, tỷ số giới tính khi sinh đạt 110,1 bé trai/100 bé gái, cao hơn đáng kể so với ngưỡng cân bằng sinh học tự nhiên từ 104 đến 106 bé trai/100 bé gái.

Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh kéo dài có nguy cơ gây ra những hệ lụy đối với cơ cấu dân số, quan hệ hôn nhân và các vấn đề xã hội trong tương lai, đòi hỏi tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm thay đổi nhận thức, hành vi lựa chọn giới tính thai nhi.

Dữ liệu hộ tịch cũng cho thấy sự chênh lệch đáng kể về độ tuổi tử vong giữa nam và nữ. Tuổi trung bình khi chết của các trường hợp đăng ký khai tử trong năm 2025 đạt 70,4 tuổi. Trong đó, nữ giới đạt 76,3 tuổi, cao hơn nam giới 10,6 tuổi.

Sự khác biệt này, cùng với tỷ trọng nam giới cao trong các trường hợp tử vong do ung thư, tai nạn giao thông và tự tử, gợi mở yêu cầu quan tâm hơn đến các yếu tố nguy cơ sức khỏe theo giới, từ hành vi, lối sống đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và các biện pháp dự phòng.

Từ kết quả hai báo cáo, các đại biểu tại hội thảo nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống đăng ký và thống kê hộ tịch theo hướng đầy đủ, chính xác, thống nhất và kịp thời, đáp ứng tốt hơn nhu cầu quản lý dân số và hoạch định chính sách phát triển.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao chất lượng thông tin nguyên nhân tử vong, khắc phục tình trạng thiếu dữ liệu hoặc ghi nhận nguyên nhân chưa cụ thể.

Theo đó, cần tiếp tục chuẩn hóa quy trình ghi nhận, xác nhận và mã hóa nguyên nhân tử vong; nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ tham gia thu thập, xử lý dữ liệu; đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin giữa cơ quan quản lý hộ tịch và ngành Y tế.

Việc xác định chính xác nguyên nhân tử vong có ý nghĩa quan trọng đối với công tác y tế dự phòng. Thông qua dữ liệu đầy đủ, cơ quan quản lý có thể nhận diện rõ hơn những bệnh lý, nhóm nguy cơ và nguyên nhân gây tử vong chủ yếu trong cộng đồng, từ đó xây dựng các chương trình phòng bệnh, phát hiện sớm và can thiệp phù hợp.

Đặc biệt, trước xu hướng gia tăng số trường hợp tử vong được ghi nhận do ung thư, đột quỵ và những biến động về mức sinh, cơ cấu dân số, việc nâng cao chất lượng hệ thống thống kê càng trở nên cần thiết.

Dữ liệu chính xác cũng là cơ sở để đánh giá hiệu quả các chính sách y tế, xác định nhu cầu đầu tư cho chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý bệnh không lây nhiễm, chăm sóc sức khỏe tâm thần và phòng ngừa các nguyên nhân tử vong có thể tránh được.

Về lâu dài, hoàn thiện hệ thống đăng ký và thống kê hộ tịch không đơn thuần là nâng cao hiệu quả quản lý hành chính mà còn góp phần bảo đảm quyền đăng ký hộ tịch của mỗi người dân, tạo lập nguồn dữ liệu tin cậy phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Biến chứng đái tháo đường gia tăng gánh nặng y tế

Việt Nam hiện có khoảng 8 triệu người trưởng thành mắc đái tháo đường, trong đó nhiều người đang phải đối mặt với các biến chứng nguy hiểm ở tim mạch, thận, mắt và hệ thần kinh. Đáng lo ngại, chỉ 36% người mắc đái tháo đường tuýp 2 đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết, cho thấy những thách thức lớn trong phát hiện sớm và quản lý bệnh lâu dài.

Thông tin được các chuyên gia chia sẻ tại chuỗi hoạt động tầm soát đái tháo đường vừa diễn ra tại nhiều cơ sở y tế trên cả nước, trong đó có Bệnh viện Đa khoa TP.Cần Thơ, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM và Bệnh viện Nội tiết Trung ương.

Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện có khoảng 8 triệu người trưởng thành mắc đái tháo đường, trong đó đái tháo đường tuýp 2 chiếm phần lớn. Đáng chú ý, 55% người bệnh đã được chẩn đoán đang sống chung với các biến chứng, trong khi tỷ lệ đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết ở người mắc đái tháo đường tuýp 2 chỉ đạt 36%.

Các biến chứng của bệnh xuất hiện ở nhiều cơ quan, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng sống. Trong đó, biến chứng mắt chiếm 39,5%, bệnh thần kinh ngoại biên 37,9%, biến chứng tim mạch 33,4% và biến chứng thận 24,1%.

Những con số này phản ánh gánh nặng đáng kể của đái tháo đường, đặc biệt trong bối cảnh nhiều trường hợp chưa được phát hiện sớm hoặc chưa kiểm soát tốt đường huyết.

Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết kéo dài. Nếu không được kiểm soát hiệu quả, bệnh có thể gây tổn thương mạch máu và nhiều cơ quan, làm gia tăng nguy cơ mắc các biến chứng nghiêm trọng.

Trong đó, tổn thương võng mạc có thể dẫn đến suy giảm thị lực, thậm chí mất thị lực; tổn thương thần kinh ngoại biên làm giảm cảm giác ở các chi, tăng nguy cơ loét bàn chân. Bên cạnh đó, biến chứng thận có thể tiến triển thành suy thận, trong khi các biến chứng tim mạch làm gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong.

Không dừng lại ở những ảnh hưởng đối với sức khỏe cá nhân, các biến chứng còn làm tăng nhu cầu điều trị dài hạn, chi phí chăm sóc y tế và nguy cơ suy giảm khả năng lao động, tạo áp lực đối với gia đình và hệ thống y tế.

Các chuyên gia nhận định, việc phát hiện bệnh muộn và kiểm soát đường huyết chưa đạt mục tiêu là những vấn đề cần đặc biệt quan tâm trong công tác phòng, chống đái tháo đường hiện nay.

Một trong những thách thức lớn của đái tháo đường tuýp 2 là bệnh thường tiến triển âm thầm, khiến người mắc khó nhận biết những bất thường trong giai đoạn đầu.

Theo Liên đoàn Đái tháo đường quốc tế (IDF), các triệu chứng thường gặp bao gồm khát nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi, nhìn mờ hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân. Tuy nhiên, không ít người mắc đái tháo đường tuýp 2 không xuất hiện biểu hiện điển hình, dẫn đến tình trạng bệnh kéo dài nhiều năm trước khi được chẩn đoán.

PGS-TS.Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM cho biết, do đái tháo đường tuýp 2 thường diễn tiến âm thầm trong thời gian dài, nhiều người chỉ phát hiện bệnh sau khi đã xuất hiện biến chứng ở tim mạch, thận, mắt hoặc hệ thần kinh.

Theo chuyên gia, chủ động kiểm tra đường huyết đóng vai trò quan trọng trong phát hiện sớm, đánh giá tình trạng bệnh và đưa ra biện pháp can thiệp phù hợp.

Đo đường huyết lúc đói, đánh giá đường huyết sau ăn hoặc thực hiện các xét nghiệm cần thiết theo chỉ định của bác sỹ có thể hỗ trợ phát hiện những bất thường trong chuyển hóa đường, từ đó giúp người bệnh được tư vấn, điều trị và theo dõi kịp thời.

PGS-TS.Trần Quang Nam khuyến cáo, người dân, đặc biệt là những trường hợp có yếu tố nguy cơ như thừa cân, béo phì, ít vận động, tăng huyết áp hoặc có người thân mắc đái tháo đường, cần chủ động kiểm tra đường huyết định kỳ và tham vấn bác sỹ.

Việc tầm soát sớm có ý nghĩa quan trọng bởi phát hiện bệnh trước khi xuất hiện biến chứng giúp nâng cao hiệu quả điều trị, đồng thời hạn chế nguy cơ tổn thương các cơ quan đích.

Đối với người đã được chẩn đoán, quản lý đái tháo đường cần được thực hiện liên tục, kết hợp kiểm soát đường huyết, huyết áp, mỡ máu và duy trì lối sống lành mạnh.

Người bệnh cũng cần tuân thủ hướng dẫn điều trị, tái khám định kỳ và thực hiện các kiểm tra chuyên sâu nhằm phát hiện sớm tổn thương tại mắt, thận, tim mạch và hệ thần kinh.

Hưởng ứng Ngày Đái tháo đường thế giới 14/11, chuỗi hoạt động năm 2026 với chủ đề “Hành động sớm với bệnh đái tháo đường” được triển khai nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ mắc bệnh, tầm quan trọng của tầm soát và quản lý sức khỏe lâu dài.

Chương trình dự kiến thực hiện tầm soát đái tháo đường cho khoảng 1.500 người dân, tạo điều kiện để những trường hợp có nguy cơ được phát hiện sớm, tư vấn và kết nối với các cơ sở y tế phù hợp.

Bà Sule Erdim Ersoy, đại diện đơn vị phối hợp thực hiện chuỗi hoạt động cho biết, bên cạnh các chương trình tầm soát trực tiếp tại bệnh viện, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) dự kiến tổ chức chương trình tư vấn trực tuyến về đái tháo đường vào ngày 14/11.

Hoạt động có sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành nội tiết, tập trung giải đáp những vấn đề người dân quan tâm như yếu tố nguy cơ, phương pháp tầm soát, phòng ngừa biến chứng và quản lý bệnh lâu dài.

Thông qua các hoạt động tầm soát và tư vấn, ngành Y tế hướng tới nâng cao nhận thức về đái tháo đường, khuyến khích người dân chủ động kiểm tra sức khỏe thay vì chỉ đi khám sau khi xuất hiện triệu chứng hoặc biến chứng.

Béo phì làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh nguy hiểm

Trong dịp từ Mỹ trở về Việt Nam, anh T.H.A. (31 tuổi, quê Hà Nội) chủ động đến Phòng khám Đa khoa MEDLATEC Tây Hồ kiểm tra sức khỏe tổng quát, dù trước đó không ghi nhận triệu chứng bất thường và chưa từng được chẩn đoán mắc tăng huyết áp, đái tháo đường hay bệnh tim mạch.

Người bệnh có tình trạng thừa cân kéo dài, đang trong quá trình điều trị giảm cân và đã giảm được khoảng 8 kg trong 3 tháng gần đây. Tại thời điểm thăm khám, anh nặng 100 kg, cao 1,78 m, chỉ số khối cơ thể (BMI) đạt 31,56 kg/m² và vòng bụng 94 cm, thuộc nhóm béo phì với nguy cơ cao mắc các bệnh lý liên quan đến rối loạn chuyển hóa.

Mặc dù các chỉ số sinh tồn đều bình thường, kết quả xét nghiệm lại cho thấy nhiều bất thường đáng lo ngại, đặc biệt là tình trạng rối loạn lipid máu nghiêm trọng với cholesterol toàn phần 6,65 mmol/L, LDL-C 4,25 mmol/L và triglycerid lên tới 16,85 mmol/L, cao gần 10 lần ngưỡng bình thường dưới 1,7 mmol/L.

Theo các bác sỹ, triglycerid tăng rất cao có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ viêm tụy cấp, một tình trạng nguy hiểm có khả năng dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Về lâu dài, tình trạng rối loạn lipid máu cũng cần được kiểm soát nhằm hạn chế nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch.

Bên cạnh đó, xét nghiệm HbA1c của bệnh nhân đạt 5,85%, nằm trong khoảng tiền đái tháo đường theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), cho thấy nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2 nếu không được can thiệp và kiểm soát các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.

Kết quả siêu âm ổ bụng tiếp tục ghi nhận tình trạng gan to, gan nhiễm mỡ độ II-III, kèm polyp túi mật và nang thận phải. Tuy nhiên, kết quả đo đàn hồi gan ở mức F0 theo thang Metavir, chưa ghi nhận xơ hóa gan. Ngoài ra, người bệnh còn được phát hiện thiếu vitamin D.

Sau khi đánh giá toàn diện, bác sỹ xác định bệnh nhân mắc đồng thời 5 vấn đề sức khỏe gồm béo phì, rối loạn lipid máu nặng, tình trạng tiền đái tháo đường, gan nhiễm mỡ và thiếu vitamin D, dù chưa xuất hiện các biểu hiện lâm sàng rõ rệt.

Trên cơ sở kết quả thăm khám, người bệnh được tư vấn tiếp tục kiểm soát cân nặng, điều trị hạ triglycerid, bổ sung omega-3, vitamin D và sử dụng các thuốc theo chỉ định, đồng thời điều chỉnh chế độ dinh dưỡng theo hướng hạn chế đường, tinh bột tinh chế, tránh rượu bia, tăng cường rau xanh và duy trì hoạt động thể lực phù hợp.

Trường hợp của nam bệnh nhân 31 tuổi cho thấy các rối loạn chuyển hóa có thể tiến triển trong thời gian dài mà không gây ra triệu chứng rõ ràng, khiến nhiều người chủ quan với tình trạng sức khỏe, đặc biệt khi còn trẻ và vẫn sinh hoạt, làm việc bình thường.

Theo các khuyến cáo chuyên môn, béo phì hiện được xác định là bệnh lý mạn tính, có nguy cơ tiến triển và tái phát, đồng thời liên quan chặt chẽ đến nhiều bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường tuýp 2, rối loạn lipid máu, gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp, bệnh thận mạn và các bệnh lý tim mạch.

Đáng chú ý, tình trạng tích tụ mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, có thể thúc đẩy tình trạng kháng insulin, rối loạn chuyển hóa glucose và lipid, làm tăng nguy cơ tổn thương gan, thận, tim mạch và mạch máu não ngay cả khi người bệnh chưa có biểu hiện bất thường.

Theo định hướng của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) và Hiệp hội Nghiên cứu Béo phì châu Âu (EASO), việc đánh giá béo phì cần được thực hiện toàn diện, không chỉ dựa vào cân nặng hay chỉ số BMI mà còn phải xem xét vòng bụng, tình trạng tích lũy mỡ và các biến chứng chuyển hóa đi kèm.

Ở người châu Á, nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa có thể xuất hiện từ mức BMI thấp hơn so với một số quần thể khác, do đó việc phát hiện sớm tình trạng thừa cân, béo bụng và những bất thường về đường huyết, mỡ máu có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa biến chứng.

BSCKI.Nguyễn Thị Thùy Linh, chuyên khoa Nội Tim mạch cho biết, việc phát hiện sớm, đánh giá đầy đủ các yếu tố nguy cơ chuyển hóa và xây dựng kế hoạch quản lý cân nặng ngay từ đầu có vai trò quan trọng trong hạn chế nguy cơ tiến triển của bệnh.

Theo chuyên gia, kiểm soát béo phì cần được thực hiện lâu dài, kết hợp chế độ dinh dưỡng khoa học, duy trì vận động thường xuyên, điều trị các rối loạn chuyển hóa đi kèm và theo dõi sức khỏe định kỳ, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu giảm cân trong thời gian ngắn.

Để phòng ngừa biến chứng, người dân nên duy trì cân nặng và vòng bụng hợp lý, hạn chế thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường, tăng cường vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần, đồng thời hạn chế rượu bia và không hút thuốc lá.

Đặc biệt, những người thừa cân, béo phì, ít vận động hoặc có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh tim mạch cần chủ động khám sức khỏe định kỳ, thực hiện các xét nghiệm đánh giá đường huyết, mỡ máu và chức năng gan theo chỉ định của bác sỹ.